====Christoph August Heumann et Theodor von Hase====

======De Theophilo (1720)======

{{:ca.heumann.portrait.png?direct&200|}}  {{:t.vonhase.portrait.png?direct&200|}}

{{:act.18.1720.hase.theophilus.png?direct&400|}}

----
=====(Transcription: B. G., 2025)=====
----

  * BIBLIOTHECA HISTORICO-PHILOLOGICO-THEOLOGICA.
  * Classis Quartae
  * FASCICULUS PRIMUS.

  * BREMAE
  * Sumptibus JOHANNIS ANDREAE GRIMMIL 
  * Typis HERMANNI BRAUERI, MD CCXX.

----
=====C. A. HEUMANNI DISSERTATIO=====

----

  * C. A. HEUMANNI DISSERTATIO DE THEOPHILO, CUI LUCAS HISTORIAM SACRAM INSCRIPSIT.

----

{{:ca.heumann.portrait.png?direct&300|}}

====ARGUMENTUM.====

  * Disquisitio de Theophilo non caret fructu **§. 1.**
  * An generaliter per eum notatur Vir Deum amans **§. 2.**
  * An certus quidam Vir, sed qui sub hoc nomine voluerit latere. Fuit hoc nomen vulgatum **§. 3.**
  * An Theophilus fuerit Antiochenus. Vel ille, cujus Tacitus meminit **§. 4.**
  * Non fuit Antiochenus **§. 5.**
  * Sed fuit (a) vir primariae dignitatis. Quod probatur ex titulo Kράτιστος. **§. 6.**
  * Datur ille Viris primariis et magistratibus **§. 7.**
  * Veteres Viros summos fine titulis alloquebantur **§. 8.**
  * Fuit (b) ethnicus: **§. 9.**
  * De phrasi κατηχείσθαι **§. 10.**
  * Lucae Evangelium est Apologia Christianae religionis **§. 11.**

====§. I.====

  * Nulla levis habenda est opera, quae sacro illustrando Codici impenditur. Saepe unius verbuli exactior interpretatio multum lucis infert vel historiae vel doctrine cuipiam |**484**| fructuosissimae. Nec raro unius vulgo neglectae personae interior cognitio viam aperit ad observationes haud paenitendas. Dum igitur in eo sum, ut, quis fuerit //Theophilus// ille, cui //Historiam// suam //sacram//, duos distributam in libros, inscribere dignatus est Lucas, scriptor θεόπνευστος, curatius inquiram, nihil moror audaciorem //Heideggeri// ((//Enchirid. Bibl. III. cap. 4. §. 5. p.479//.)) sententiam: //Quis//, inquientis, //et cujus fuerit hic //Theophilus//, incertum est, nec scire refert//. Imo vero ex iis, quae dicturus sum, apparebit, non penitus obscurum esse, quis fuerit ille Theophilus, nec nullum ad nos redundare hujus investigationis fructum. Ubi enim ostendero, //Theophilum// illum fuisse amplissimae dignationis virum, eundemque ethnicae addictum religioni, hinc concludere licebit, eo consilio a //Luca// historiam Christi et Apostolorum fuisse literis mandatam, ut ethnicis magistratibus mendaces de religione Christiana opiniones excuteret, mandatoque //Petri// satisfaceret, hunc in modum ((//1. Petri III. 15.//)) praecipientis: Ἔτοιμοι (ἐστε) ἀεὶ πρὸς ἈΠΟΛΟΓΊΑΝ παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος. Sane quam magni referat, scire, quo tempore et quo consilio quemque proprie in finem liber quisque Biblicus fuerit conscriptus, nemo nescit, nisi qui sacras nescit literas, nec theologorum novit labores in eo occupatissimorum, ut, |**485**| quae proxima causa prophetam quemque et apostolum permoverit ad suam epistolam scribendam concionemve habendam, perspiciant. Quocirca non gravabor, tum quid alii de Theophilo illo senserint, tum quid de ipso pro comperto debeat haberi, paucis edisserere.

====§. 2.====

  * Primo loco ii videntur audiendi, quibus in mentem venit statuere, non fuisse quendam //Theophilum// nomine, cui libros suos inscriberet //Lucas//, sed //Theophili// titulo ab eo insigniri Christianum quemque, neque adeo certum quempiam hominem a //Luca// appellari, sed quicquid, est eritque in orbe Christianorum. Primus, ((Ante tamen Ambrosium jam in ea fuit Origenes, ut in ejus in D. Lucam comment. patet.  T. d. H.)) quod sciam, istam sententiam in medium protulit //Ambrosius//, //Scriptum est//, inquiens in// Explanatione prooemiali in Evangelium
Lucae, Evangelium ad Theophilum, hoc est, ad eum, quem((//Non alienum fuerit animadvertere, nomen θεόφιλος ab Ambrosio confundi cum θεοφιλής, Θεόφιλος idem est, ac Φιλόθεο. 2. Tim. III. 4. et signat eum, qui DEVM amat. Sed θεοφιλής dicitur is, quia DEO amatur, qui DEO carus est atque dilectus. De voce θεοφιλής copiose ac erudite disputat Cl. Majus F. Obs. sacr. lib. I. cap. 38. p. 103. sqq. Sic si //Suidae// credimus, θεομίσης significat eum, qui Deum odit, at θεομισὴς eum, quem DEVS odit. Pulchre discrimen// |**486**| //hoc perspexit Philo, libri tertii// de vita Mosis// initio sic Scribens:// Erat Moses Φιλόθεος τε καὶ θεοφιλής//.)) Deus diligit. Si Deum diligis, ad te scriptum est//. |**486**| //Ambrosii// vestigiis incedit //Salvianus//, haec ad Salonium perscribens in epistola libris suis sub //Timothei// nomine editis praefixa: //Evangelista// (Lucas) //in utroque divini operis exordio Theophili nomen inscribens, cum ad hominem scripsisse videatur, ad amorem Dei scripsit, hoc scilicet dignissimum esse judicans, ut ad ipsum affectum Dei scripta dirigeret, a quo ad scribendum impulsus esset//. Haec eadem sententia nec //Epiphanio//((//Haeresi LI. p.429.//)) displicet, quanquam non plane ei subscribit, sed rem in medio relinquit. Caeterum in triumviris his ejus farinae interpretatio fortasse ferri debet, eo quippe aevo viventibus, quo allegorica sacros libros interpretandi ratio in laude et admiratione erat. Sed Hammondo merito vitio damus, quod doctiore saeculo tam imbecillam sequens sententiam non timuit ita((//Annot. ad Luc. 1.3.3//)) scribere: //Incertum est, an hoc nomen fuerit alicujus viri proprium, an vero fictitium, ad quemlibet Christianum Dei amantem significandum, quem Lucas alloquatur. Fortasse //Erasmi// auctoritas oculos praestrinxit //Hammondo//. Is enim in annotationibus ad exordium //Lucae//: //Theophilus//, inquit, //utrum sit proprium nomen, an epitheton pii lectoris, alii disputent//. Pro acumine tamen suo statim haec addit: //Ego proprium hominis vocabulum esse puto//. Ac priorem  |**487**| sententiam optime Daniel Heinsius ((//Exercit. sacr.lib. III. cap. 1. p. 134.//)) confutavit, eam scribens //vel solo attributo dilui. Quid enim// (ita pergit,) //opus, dici κρώτιστον, quem attributo jam alio a caeteris distinxeris?//

====§. 3.====

  * Altera sententia majorem habet veri speciem, sed diligentius eam ubi excusseris, nec ipsi calculum, mi lector, adieceris tuum. Sunt ((//Equidem neminem novi, qui hanc tueatur Sententiam. Fidem tamen habeo Casp. Sanctio, qui Comment. in Act. I. 1. testatur, fuisse aliquos hujus sententia patronos.//)) enim, qui largientes, inscriptos esse //Lucae// libros certo cuipiam viro, negant, eum isto nomine uti consuevisse, sed istis de causis a //Luca// obumbrari nomine //Theophili//, hoc est, amatoris Dei verique Christiani. Sane non tam levi tibicine nititur haec sententia, quam superior. Erant enim illis temporibus plures Nicodemi, qui Christianae religionis divinam agnoscentes originem, non tamen sustinebant cum praesentissimo vitae periculo nomen suum inter Christianos profiteri. Ipse //Paulus// apostolus ((//Phil. IV. 22.//)) docet, fuisse in Neronis Imp. aula, qui Christianae religioni essent addicti: quorum nomina ideo videri potest praetermisi sic, ne fratres istos infirmos objiceret periculo non solum amittendi honores, opes et vitam, verum etiam sanctissimam abdicandi religionem. Sunt etiam viri doctissimi, qui in secunda //Joannis// epistola nomen |**488**| //Electae// non habent pro nomine proprio: ut et hic apostolus primariae foeminae nomen subtraxisse consulto videatur, quod ea mallet esse Christiana, quam haberi. Sed nos et hanc repudiamus de Theophilo sententiam, non solum, quod in eorum sumus numero, qui Electae nomen in Joannea epistola pro nomine habent proprio; sed et eam ob causam, quod ad istam interpretandi rationem confugere non licet, ubi praeter vanam conjecturam nullum ea fundamentum habet, ac praeterea nihil obstat, quo minus maxime obvium sequamur sensum, credentes, hoc viro fuisse nomen proprium. Certe //Theophili// nomen erat vetere illo aevo usitatissimum. Plures //Theophilos// e priscis monumentis produxit Celeb. ille //Fabricius// in //Graeca// sua((//Lib. V. cap. 1. §.  20. p.94. sqq.//)) //Bibliotheca//: quibus addo Theophilum, Marcelli libertum, Ciceroni ((//Lib. IV. ad Famil. epist. 9. et 10.//)) memoratum; //Theophilam//, muliere mob eruditionem singularem a //Martiale// (//Lib.  VII. epigr.  68.//) laudatam; //Theophilum//, duodecimi saeculi virum, quem in opere //de scriptoribus ecclesiasticis//((//Cap. 383.//)) memorat //Trithemius//. Tres quoque //Theophilos// commemorari videas in duabus pervetustis Graecis Inscriptionibus, quas in //Itinerario// suo ((//P.II. p. 111. et 112. edit. Germ.//)) exhibet //Jacobus Sponius//. Abunde hinc discimus, pervulgatum in Graecia fuisse nomen //Theophili//, atque adeo non esse, |**489**| esse, cur suspicemur, effictum fuisse hoc nomen a Luca, et impositum ei, qui non vocabatur //Theophilus//, at ob Christianam pietatem hoc nomine dignus erat.

====§. 4.====

  * Summo itaque jure, eorum ((//Inter eos ex veteribus eminent August. de cons. Evangel. L.IV. c. 8. et Chrysost. in Act. c. 1.//)) approbamus sententiam, qui persuasum habent, eum, ad quem Lucas scripsit, gessisse a parentibus inditum nomen Theophili: quanquam et inter hos quidam longius, quam par erat, progressi sunt. Fuerunt enim, qui crederent, Theophilum, Antiochiae episcopum, cujus ad Autolycum libri supersunt, a Luca innui, cum tamen satis constet, illum Theophilum secundo demum saeculo Christiano eoque ad exitum vergente floruisse. Ac merito notatus hic error fuit a((//Miscell. Eccl. P. I. Diss. V. p. 35.//))Tenzelio, (//Hist. lit. script. eccl. p. 41.//)Caueo, (//Bibl. Graec. lib. V. cap. 1. p. 94. sq.//)Fabricio, et copiosius a S. R. Abbate //Schmidio// in //Historia// (//P. 44. sqq.//) seculi II. fabulis maculata. Pari jure dissensimus abAlexandro Moro, qui ((//In Notis ad Luc. I. 1.//)) illum a Luca innui suspicatur Theophilum, cujus Tacitus meminit in (//Lib. II. cap. 55. n. 2.//) Annalibus. Etsi enim temporis rationem conjecturae huic non repugnare, //Tenzelius//(//Loc. cit. p. 209.//) docet, tamen merito hac sententia nihil nobis videtur audacius, cum praeter nomen ne levissima quidem ratio |**490**| subsit, quae suspicioni Mori patrocinetur. Imo ipse Tacitus, de obscurissimo homine se loqui innuens, cum //Lucae// //Theophilus// fuerit vir illustris, huic opinioni adversatur, recte id et acute observante ((//Hist. Crit. dc la Rep. des lettres T. XII. p. 52. sq.//)) //Jacobo Hasaeo//, viro eruditissimo mihique amicissimo.

====§. 5.====

  * Alius ergo fuerit necesse est //Theophilus// ille, ad quem //Lucas// scripsit: de quo ante, quam proferamus, quae certa esse nulli dubitamus, vanas producemus veterum quorundam fabulas. Relatum scilicet legimus in Pseudo-//Clementis// ((//Lib. X. cap. 71.//)) //Recognitionibus//, //Petrum// apostolum Antiochiae juxta cum aliis plurimis etiam hunc //Theophilum//, virum //cunctis potentibus in civitate sublimiorem//, in Christi castra perduxisse: quo facto neophytum hunc //domus suae ingentem basilicam Ecclesiae nomine consecrasse, in eaque Petro apostolo constitutam esse ab omni populo cathedram//. Ac non videtur haec relatio rejicienda ((//T. I. Annal. Eccl. ad A. C. 18.//)) //Baronio//: eâdemque haud dubie nixus //Platina// ((//In vita Vrbani II. f. m. 184. b.//)) scriptum reliquit, //Theophilum// hunc aeque, ac //Lucam//, ortu Antiochenum fuisse. Etiam //Casp. Sanctius//((//Loc. cit.//)) istam //Clementis// narrationem pro verosimili habet, et hinc, eum Antiochiae praesidem fuisse, conjicit. Verum nos Volusianis istis falsi //Clementis// chartis merito fidem habemus |**491**| nullam. Nec magis creduli sumus Lexicographo cuidam Syro, cujus verba haec ex //Edmundi Castelli Lexico Heptaglotto// adducit ((//Loc. cit. p. 208.//)) //Tenzelius//: //Theophilus primus credentium et celeberrimus apud Alexandrienses, qui cum aliis Aegyptis S. Lucam rogabat, ut eis Evangelium scriberet.// Equidem Celeb. //Hasaeus//, quem modo laudavi, hujus scriptoris auctoritate nos stare posse ((//Loc. cit. p. 52.//)) censet, usque dum argumentis inde dimoveamur. Sed nonne hoc ipsum satis argumenti est, quod plane non constat, quis quaque fide dignus sit ille Lexicographus. Nemini certe credendum est coeca fide, sed exploratum esse debet, et voluisse auctorem et potuisse vera dicere. Atqui neutrum de Syro illo compertum habemus. Cumque accedat mos priscae aetatis, totam historiam ecclesiasticam fictis conspurcandi narratiunculis, merito fabulis his istam narrationem aggregamus, donec confirmandae ei idonea testimonia in apricum proferantur: id quod unquam futurum esse, justissimae sunt nobis desperandi causae.

====§. 6.====

  * Missis igitur fabulis solus //Lucas// (nam praeter eum, ut recte monent Magdeburgici historiae ecclesiasticae ((//Cent. I. lib. 2. c. 10. p. 621.//)) conditores, //de hoc Theophilo nihil uspiam exstat, ex quo, quis aut ubi fuerit, conjectura saltim consequi liceat//,) nos doceat, quis //Theophilus// suus fuerit. Fuit nimirum |**492**| vir amplissimus, magistratum gerens summae potestati proximum: ((Graeci id sane crediderunt, qui in Menologio suo ad d. XVIII. Oct. vocant Ἡγεμόνα, quae vox vel belli ducem vel Praesidem provinciae vel saltem in magistratu constitutum denotat. T.d. H.)) id quod manifestissimum facit //Lucas//, appellans ((//Luc. I. 3.//)) eum his verbis: Κράτιστε Θεόφιλε. Scilicet hunc principum virorum titulum esse, vel ex ipso //Luca// facile confirmatur. In ejus enim //Actis Apostolorum// praeses provinciae (ὁ ἡγεμών) ter ((//Cap. XXIII. 26. XXIV. 3. et XXVI. 25. Vide et// Er. Schmidium// Comment. ad primum horum locorum.//)) salutatur κράτιστος, et ut //Lucas// dixit: Κράτιστε Θεόφιλε, sic //Paulus//: Κράτιστε φῆσε, inquit. Ac ne quis το κράτιστε Θεόφιλε reddendum putet //Optime Theophile//: quem in modum Latinis ((//Sic// Cicero lib, de senect cap. VI. //honoris gratia filium Catonis appellat// virum optimum//, et cap. XII. Catonem inducit ita alloquentem natu minores Scipionem ac Laelium: //Optimi adolescentes//. Laelius quoque apud Ciceronem //de amic.// cap. X.// Audite ergo, optimi viri. //Eadem appellatio occurrit in// Quintiliani// Dialogo cap. V. 2. XIV. 4. XLI. 7. Sed quid attinet, plura proferre testimonia in re satis nota?//)) mos est, eos, quos amant magnique faciunt, vocare //viros optimos//; observamus non solum, //optimos viros// frequentius a Graecis dici ((//Ab// Aeliano Var. hist.// lib. II. cap. 13. Socrates vocatur ὁ ἄριστος τῶν Ἑλλήνων, idemque iterum cap. 43. ejusdem libri Socratem annumerat// |**493**| τοῖς ἀρίστοις τῶν Ελλήνων. Sic et Aristoteles in praefatione libri de mundo (si modo Stagirita illius libelli auctor est,) Alexandrum M. nominat// ἄρισον ἡγεμόνων.)) ἀρίστους et ((Longinus cap. 39. p. 155. Terentianum suum affatur : ὦ βέλτιστε. Aelianus Romanorum illud modo memoratum, Viri optimi, hunc reddit in modum lib. II. cap. 34: ὦ βέλτιστοι.)) et βελτίστους (etsi |**493**| κράτιστον vocari talem, non plane ((//Sic// πόλις κρατίστη, urbs optima, et κρατίστη ἀγωγὴ, educatio optima, //apud// Plutarchum paedag. X. 2. et XI. 11. //Ostendit etiam// Paulus Leopardus Emendat. lib. I. cap. 21. //multis exemplis, Graecos eodem sensu dixisse// ἀπὸ τοῦ κρατίστου et ἀπὸ τοῦ βελτὶστου, //hoc est//, sincerè et optimo animo. //Nec dubito// Longini //illud ad Terentianum cap.// 34. p. 135: ὦ κράτιστε, //sic reddere//: ô optime, //vel//, optime adolescens. //Memini quidem, Cl. //Fabricio// Bibl. Graec. lib. IV. cap.31. §. XI. p. 442. ex hac appellatione concludendum videri, quod Terentianus ille remp. gesserit splendidoque praefuerit muneri. Sed hoc quidem loco τὸ ὦ κράτιστε nihil aliud significare, quam// cap. 39. p. 155. ὦ βλέτιστε, //hoc est, //o optime//, non solum hic ipse// παραλληλισμὸς //fidem facit, sed et caeterae formulae confirmant, quibus Terentianum alibi locorum appellat// Longinus. //Nam ita eum affatur statim in exordio libri//: Τερεντιανὲ φίλτατε, //ac paulo post p. 5. rursus cum appellat// Φίλτατον, dilectissimum, //itemque p. 21. 51. 103. et 153. Porro p. 7. et 15. (utor editione// Langbaenii//, Oxon.// 1638.) //ita eum affatur//: Τερεντιανὲ ἥδιστε  |**494**| dulcissime, suavissime; //et p.// 21. ὦ φίλος, //vel, ut alii rectius ediderunt//, ὦ φιλότης. //Ex quibus formulis manifestum est, verba facere// Longinum //non ad virum dignitate conspicuum, sed ad familiarem, quem habebatat in deliciis. Quid? cum cap. 13. p. 59. eum ita alloquatur//: ὦ νεανία, o adolescens, //ac cap. I. p. 5. fateatur, se Terentiani in gratiam hunc// de altitudine styli //(Sic enim Graecam inscriptionem// περὶ ὕψους// converto ex Quintiliani dial. cap. XVIII. 3. XXI. 7. et XXXI. 8.) libellum composuisse, praetereaque eundem subinde sic affetur;// ἑταῖρε//, amice, p. 5. 33. et 35. hinc non absurde colligo, Terentianum fuisse //Longini// discipulum. Certe a doctoribus olim discipulos appellatos fuisse// ἑταίρους//, constat inter doctos, et exemplis confirmatur a //Schessero// lib. de philos. Ital. cap. XI. p. 98 et 99. Cl.// Majo// F. Obs. sacr. lib. I. cap.4.// Lamb. Bosio in Animadversionibus ad scriptores aliquot Graecos// cap. 24.p. 99. Probatum jam satis6,, opinor, est,// τὸ κράτιστος //nonnunquam exponi debere per// optimus//. Eodem hoc sensu exponi debere existimo, cum// Hermogenes //initio libri tertii// περὶ εὑρέσεων// sive //de inventione oratoria// M. Julium sic alloquitur:// ὦ κράτιστε Ιούλιε Μάρκε//, item cum apud Epiphanium T. I. p. 540 et 560. dicitur//: ὦ κράτιστῷ θεόφιλε, //(non //κράτιστε// sine τὸ ὦ//,) ad quem eundem hoc p. 590. exstat alloquium:// ὦ θεόφιλε//. Caeterum esse hunc eundem Theophilum, cui //Hippolytus// inscripsit suum //de Antichristo// librum, suspicatur //Fabricius// in not. ad Hippolytum p. 4. et in //Addendis// ad Bibl. Graec. lib. V. cap. 1. p. 337. Quae conjectura// |**495**| //quanti sit habenda, viderint alii. Redeo ad vocem κράτιστος, quatenus ea signat //virum optimum//, adjicioque unum hujus notionis exemplum idque memoratu dignissimum. Scilicet //Arrianus// lib. VII. testis est, Alexandrum morti proximum quaerentibus, //cui relinqueret regnum//, respondisse:// Τῷ κρατίστω. //Hoc ita //Curtius// X. 5. 5. reddidit: //ei, qui est optimus//. Recte. Nam //Diodorus Siculus// idem narrans lib. XVII. cap. 117. et lib. XVIII. cap. 1. destinatum a rege successorem hic //τὸν κράτιστον// vocat, illic //τὸν ἄριστον//, atque ita luculente docet, eandem hic utriusque vocis vim esse. Ac huc respexisse //Plinius// videtur, cum in Panegyrico cap. VII. (al. cap. X. n. 7.) scribit, cum debere successorem Imperatoris constitui, qui sit optimus ac diis simillimus. Ac nugas agit profecto //Jac. Nicolaus Loënsis//, cum //Miscell. Epiphyll.// lib. V. cap. 18. contendit, ultimam Alexandri vocem non debere reddi //optimo//, sed //potentissimo//.)) insolitum est,) sed etiam, titulum κρατίσet illo aevo fuisse proprium magistratuum eminentiorum. Respicitur enim ad originem vocabuli, κράτος, |**494**| unde et //aristocratia, democratia, gynaecocratia//, et hujus generis alia nominantur, et |**495**| //ipse, DEVS a veteribus vocatur ((Sic Elianus Var. Hist. III. I. Numen supremum vocat τὸ κρεῖττον, quod et Athanasius facit, cujus locum producit Suicerus in Thesauro eccl. v. κρείττων. Pluribus veterum locis hoc loquendi genus confirmat Lamb. Bosius lib. cit. cap. XV. p. 67. et cap. XVI. p. 72.)) κρείττων, imo in universum potentes in civitate dicuntur ((Ab Herodiano VII. 3. 11. οἱ κρείττονες, potentiores, opponuntur plebi et vulgo civium. Sic et Plutarchus de educ. lib. cap. XIX. 4. vetat nos ducere uxores κρείττους ἡμῶν, hoc est, nobis nobiliores et potentiori ortas familia. Nec rara haec est notio in monumentis scriptorum ecclesiasticorum, et quibus |**496**| exempla plura exhibet Suicerus loc. cit. Etiam Plautus Cap. III. 4. 51. miserae plebi opponit bonos, id est, fortunatos homines, qui opibus ac bonoribus flovent. Et quis nescit, optimates a Romanis dictos esse, qui potentia nobilitateque in civitate eminebant?)) οἱ κρείττονες, ((Jam olim ita Reges dieti, ut patet ex Homero Il. α' vs. 80. Κρείσσων γὰρ βασιλεὺς, ὅτε χώσεται ἀνδρὶ χέρηι. Et ἄριστος notat potentissimum apud eundem Il. α' vs. 91, ὃς νῦν πολλὸν ἄριστος Ἀχαιῶν((**Note de B.G., 2025** — Au lieu de Ἀχαιῶν, Heumann porte ici incompréhensiblement ἐνι στατω.)) εὔχεται εἶναι. Ita bonum atque ἀγαθόν significare hominem divitem et potentem annotavit in Parergis p. 204. Cl. Hombergius. T. d. H.)) Quod dixi de titulo primariis |**496**| magistratibus tribui solito, id illustribus confirmari oportet exemplis. 

====§.7.====

  * Quae mihi ((A Menagio in Amoenit, Jur, civ. cap. XVI. idem pluribus confirmari exemplis, itemque a Pancirollo in Variis Lectionibus, legere me memini.)) observata sunt, haec habe, amice lector. Exstat in Sponii Itinerario ((P. I. p. 104.)) vetusta Graeca Inscriptio, in qua Senatus civitatis Thyatirae vocatur ἡ κρατίστη Θυατειρηνῶν βουλὴ //der hochmögende Rath zu Thyatira//. Eundem titulum consulibus Romanis inditum fuisse, ex Dioscoridis medici praefatione librorum de natura medica discimus, quippe in qua consulis Licinnii Bassi meminit his verbis: ἡ τοῦ κρατίστου Λικιννίου Βάσσου διάθεσις. Quid? quod Imperatores Romani hoc insigniti titulo sunt, ut augustam esse hanc appellationem, dubitari non possit. Certe Cyrillus Alexandrinus initio |**497**| operis contra Julianum Imp. Christo maltigem editi his usus est ((p. 3. edit. Lips.)) verbis: ἔχων εὐφυᾶ τὴν γλῶτταν ὁ κράτιστος Ιουλιανὸς, κατέθηξεν αὐτὴν κατὰ τοῦ πάντων ἡμῶν σωτῆρος Χριςτοῦ. Pari modo //Pilatus// in subdititia ad Tiberium epistola, quamCl. Fabricius exhibet in Codice N. T. ((P. III. p. 456. sqq.)) apocrypho, Imperatorem hunc in exordio bis appellat κράτιστον, quod recte Latinus interpres vertit potentissimum. Sic et Dio Chrysostomus Orat. XLVIII. Varinum, quem ἠγεμόνα, fuisse p.535. indicat, p. 530. appellat κράτιστον. Etiam in fragmento Pseudo-Democriti, quod primus edidit ((Bibl. Gr. lib.IV. cap. 29.)) laudatus modo Fabricius, hoc ((p. 334.)) legitur alloquium: Κράτιστε καὶ μέγιστε αὐτοκράτορ, quod recte interpretatus est Rendtorsius: Potentissime et maxime Imperator. Sic et Josephus in fine Ἀρχαιολογίας, itemque in praefatione librorum contra Apionem scriptorum, Epaphroditum, principem amicorum utriusque Neronis, (nam et Domitianus dictus fuit alter Nero,) κράτιστον appellat, hoc est, ut hodie loquimur, virum illustrissimum atque excellentissimum. Artemidorus ((Lib. IV. de Somniis p. 197.)) quoque Cassium Maximum, virum illustrem, appellat τὸν κράτιστον Κάσσιον Μάξιμον. Nec inepte proinde suspicamur, etiam Diognetum fuisse virum maxima dignitate effulgentem, ad quem Justini Martyris adhuc exstat epistola, in qua |**498**| eum salutat κράτιστον. Vides, lector erudite, satis firmo niti fundamento sententiam nostram. quae et Bezae est, Grotii, Erasmi Schmidii, Jo. ((//Comm.in Acta Apost.p. 6.//)) Gerhardi, ((Comment. in Lucam P. 579.)) Dorschei, Sanctii, ((Hist. lit.script, eccl. p. 17.)) Cavei, ((Bibl. Gr. lib. IV.cap. 3. p. 90. not. et cap. 5. §. 4. p.135.)) Fabricii, aliorumque, iamque olim Theophylacti, in prooemio in Lucam ((p. 293.)), Theophilum nostrum vocantis συγκλητικὸν ἄνδρα καὶ ἄρχοντα ἴσως, virum senatorium ac fortasse magistratu fungentem, adjicientisque, titulum κρατίστου usurpari ἐπὶ τῶν ἀρχόντων καὶ ἡγεμόνων. Quare Vulgatus interpres, Erasmus, ac Vatablus minus recte verba Lucae: Κράτιστε Θεόφιλε, sic reddiderunt: Optime Theophile, quibus Lutherum adjungimus, qui sic vertit: Mein guter Theophile. Rectius Versio Belgica: Voortrefelycke Theophile. Rectissime Versiones Gallica et Anglica reddiderunt per virum excellentissimum, //Eure Excellenz//. Illa enim: //Trés-excellent Theophile//; haec:// Most excellent// ((//Angli etiam Regem suum salutant the most excellent Monarch. Vid. Miegii //Gros-Britannischer Staat// P. I. cap. 25, p. 849. edit. Lips.//)) //Theophilus//.

====§. 8.====

  * Caeterum non praeteribo, quodunum obstare huic sententiae videri possit, ac probare, τὸ κράτιστε hic non transferri debere //Vir Excellentissime//, sed //vir optime//. Scilicet et altero loco, //Historiae apostolicae// ((//Act. I. 1.//)) initio, Lucas videtur |****| //Theophilum// suum hoc titulo insigniturus fuisse, si is fuisset priore loco titulus honoris. Eoque minus is omittendus fuisse videtur a longe inferioris vel potius nullius in civitate dignitatis scriptore, quod //Paulus// ((//Rom. XIII. 7.//)) hoc dedit praeceptum: Ἀπόδοτε πᾶσι τὰς ὀφειλὰς, τῷ τὴν τιμὴν, τὴν τιμὴν. Certe non est mihi dubium, quin hac re permotus //Sanctius// Jesuita ((//Comm. in Act. I, 1.//)) ex eo, quod //Theophilo// titulus κρατίστου non iterum fuit tributus a //Luca// in //Actis apostolorum//, concluserit, //Theophilum// post suscepta Christianorum sacra munere se suo abdicasse, adeoque splendido illo titulo non amplius potuisse decorari. Nec alia fortasse de causa suspicatus est ((//Lib. IV. de cons. Evang. cap. 8.//)) //Augustinus//, alium esse //Theophilum// in //Actis// memoratum ab eo, cui inscriptum est //Evangelium//. Verum enimvero non est stylus illius aetatis judicandus ex nostri aevi moribus. Vel ex //Ciceronis epistolis// cognosci potest, illo tempore vel summos in rep. viros appellatos fuisse solo suo nomine. Idem //Cicero// in orationibus Caesarianis, quas vocant veteres Grammatici, hoc est, in tribus illis, quas //pro Marcello//, //Ligario//, ac //Deiotaro// habuit, prope centies //Julium Caesarem// appellat, nec unquam tamen, nullo licet adulandi genere omisso erga eum, summa, id est, regia tum potestate orbem Romanum regentem, aliter eum affatur, quam hoc modo: //Caesar//, |**500**| vel C. Caesar. Unum exemplum producam //exoratione// pro //Deiotaro//, in cujus quarto capite haec exstant: //Ignosce, Caesar,si ejus viri auctoritati rex Deiotarus cessit//: pro quibus hodie ita diceremus: //Ignoscat Majestas tua, Augustissime atque Invictissime Caesar, quod Serenissimus ac Potentissimus Rex Deiotarus//, caetera. Scilicet non eadem omnibus temporibus sunt honesta atque turpia, decora atque inurbana. Ipse //Lucas// noster ((//Act.// XXV. 24. et XXVI. 2.)) testatur, regem Agrippam et a praeside Festo et ab apostolo Paulo pro illius aevi simplicitate sic fuisse appellatum: Ἀγρίππα βασιλεῦ. Ac in //Xenophontis// libro //de regno// Simonides regem Hieronem nunquam affatur aliter, (affatur autem persaepe,) quam hoc modo: ὦ Ἱέρων, //mi Hiero//. Pariter apud //Ciceronem// ((//lib. de senect.cap. 17.//)) Lysander regem Persarum, Cyrum, sic compellat: //Recte vero te, Cyre, beatum serunt//, caetera. Nolo coacervare plura, ne molestus sim iis, quibus haec sunt electione veterum notissima.

====§. 9.====

  * Hactenus pluribus confirmavimus, //Theophilum// fuisse virum in eminenti dignitatis gradu positum, sive virum consularem, sive praesidem provinciae, sive magistratum alium. Ubi autem is vixerit, non est, unde ostendamus. Quod enim fabula vulgi eum Antiochenum fecit, ejus rei haec esse causa videtur, quod //Lucam// ejus civitatis fuisse, |**501**| vetus ((//Hieronymus Catal.script.eccl. cap.7.//)) nec forsitan falsa fama est. Aequum igitur judicabatur, historiam sacram à Luca inscribi suae civitatis rectori et patriae patri. Sed quam lubricum hoc sit fundamentum, qui non videt, is nihil omnino videt. Duo tamen supersunt, quae mihi videntur comperta habenda esse de //Theophilo//, quia satis perspicue deduci possunt ex nostro //Lucae// loco, nempe, //Theophilum// fuisse ethnicum, adeoque Historiam sacram ideo esse ad eum a //Luca// missam, ut vicem praestaret apologiae, demonstraretque, non esse falsam religionem, quam profiteantur Christiani, sed esse eam irrefragabilibus munitam divinitatis argumentis. Fuisse autem //Theophilum// nostrum ethnicum, haud difficulter evinci posse puto. Nam praesides provinciarum, caeterosque magistratus, Imperatorum, a quibus constituti erant, religioni addictos fuisse, in confesso est apud omnes. Quare cum et //Theophilus// noster haud dubie fuerit ethnicus, cum ad hunc dignitatis gradum promotus fuit, eum ethnicis sacris abjectis factum esse Christianum, non temere credi debet, sed exacta affirmatione probandum est. Primo enim per se difficillimum est, ex avitae religionis tenebris in lucem veritatis emergere. Deinde quo quis splendore opum honorumque majori circumfunditur, eo minus solet de religionis veritate philosophari, sed majorum placita |**502**| secure retinet ac fortiter propugnat. Denique si vel maxime //Theophilus// sensisset secum, religionem Christianorum esse religionem vere divinam, tamen non palam videtur discessurus fuisse a patrio deorum cultu, cum professio religionis Christianae esset conjuncta cum praesentissimo periculo vitam pariter cum dignitate bonisque omnibus amittendi. Iterum igitur dico, non credi debere, Theophilum fuisse vere θεόφιλον, hoc est, Christianum, nisi id perspicuo ostendatur argumento. Atqui tale nullo pacto potest afferri. Praeter Lucam enim nemo scriptor exstat, qui de //Theophilo// nostro quicquam memoriae prodiderit. //Lucas// vero haud sane dicit, eum fuisse Christianum, imo tacens dicit, Christianum non fuisse. Quippe nec in alloquiis ad eum suis mentionem facit ejus ad Christianorum sacra transitus, (quod tamen fieri par erat, et facere solet in epistolis suis //Paulus//, //Lucae// doctor,) nec ei apprecatur divinam gratiam ad subinde capienda in fide virtuteque Christianâ incrementa.

====§. 10.====

  * Videor quidem mihi objicientes audire, quod Lucas ((//Luc. I. 4.//)) scribit, //Theophilum doctrinas Christianas edoctum esse//. ἵνα ἐπιγνῶς, inquit, περὶ ὧν κατηχήθης λόγων τὴν ἀσφάλειαν. Equidem fateor, τὸ κατηχεῖν perfrequenter usurpari de doctoribus alios in religione Christiana instituentibus, ac hujus generis tirones vocitari //catechumenos//. Sic Apollo ille in |**503**| //Actis Apostolorum// ((//Cap. XVIII. 25. Conf. Suicerus Thes. eccl. v. κατηχέω.//)) dicitur fuisse κατηχημένος τὴν ὁδὸν Κυρίου, hoc est, a doctoribus apostolis vel evangelistis traductus ad religionem Christianam. Eodem modo //Paulus auditoribus sacram habere concionem// vocat ((//1. Corinth. XIV. 19. et Gal. VI. 6.//)) κατηχεῖν ἄλλως. Nec vero propria haec notio est ac perpetua. Ipse Lucas noster nos doceat, generaliori sensu τὸ κατηχεῖσθαι interdum capi, et, cum sequitur vox περὶ, signare //famâ aliquid cognoscere//. Quem igitur in modum //Actor.// XXI. 21. haec verba: κατηχήθησαν περὶ σοῦ, ὅτι ἀποστασίαν διδάσκεις ἀπὸ Μωσέως, recte sic interpretati sunt //Vetus interpres et Vatablus: audierunt de te, quod defectionem doceas a Mose//: eodem loco v. 24. ista verba: ὧν κατήχηνται περὶ σοῦ, οὐδέν ἐστιν, hunc in modum fuere reddita: //quae de te audierunt, falsa sunt//; sic haec exordii //Evangelii Lucae// verba: ἵνα ἐπιγνῶς περὶ ὧν κατηχήθης λόγων τὴν ἀσφάλειαν, hunc omnino sensum habent: //ut cognoscas veritatem eorum, quae de Christo ejusque miraculis, itemque de Christianis, pervenerunt ad aures tuas//. Quod si quis veri similius existimet, //Lucam// opus suum sacrum inscripsisse homini Christiano, is velim recordetur, et alios priscae ecclesiae doctores de religione Christiana commentarios exarasse ad magistratus ethnicos, eosque veram Christianae religionis originem et indolem edocere |**504**| conatos esse. Sic //Quadratus et Aristides// (//Testis est Hieronymus Catal. script. eccl. cap. 19. et 20.//) ad Imp. Hadrianum, Justinus Martyr ad Antoninum Imp. Cyprianus ad Donatum, Theophilus Antiochenus ad Autolycum, omnes ethnicos, scripserunt apologeticos libros, in quibus veriora docuerunt eos, qui foedissimis mendaciis de Christo Christicolisque fuerant onerati.

====§. 11.====

  * Cum igitur nulla causa nobis sit credendi, //Theophilum// fuisse Christianum, sed veri simillimum fit, eum magistratum fuisse ethnicum, hinc prono sequitur alveo, ei traditam a //Luca// esse historiam Christi et apostolorum tanquam apologiam Christianae religionis. Ac videtur //Theophilus// non fuisse caecus Christiani populi hostis, sed, quam laudem Sergio Paulo tribuit ((//Αct. XIII. 7.//)) Lucas, ἀνὴρ συνετός, judex aequus, utrique parti aequas praebens aures. Comparaverim eum haud immerito //Plinio// juniori, qui, etsi ethnicus nec unquam Christianus, tamen benignius sensit de Christianis, nec omnem caeterorum ethnicorum more in eos expromisit crudelitatem. Nec vero omnium prima solum haec est ((Apologiam Sanctissimae fidei nostrae hoc Lucae scriptum esse observavit quoque pulcherrimae Harmoniae Evangelicae scriptor Fr. //Burmannus// p. 260.)) apologia |**505**| pro Christiana religione, quam //Theophilo// inscriptam edidit //Lucas//, sed etiam omnium optima ac sapientissima. Quomodo enim melius defendi tum poterat Christiana religio, quam simpliciter enarrando facta Christi et apostolorum, quae illo tempore innumeris testibus αὐτόπταις et αὐτηκόοις confirmare promtissimum erat? Atque haec dicta sunt de //Theophilo//.

  * 260. Et meo quidem judicio recte, eum, sive Theophilus fuerit Judaeus, sive Christianus, sive ethnicus ad eum percommode tanquam Virum Illustrem, tale scriptum apologeticum potuerit allegari. T. d. H. 
  * |**506**|

----

=====THEODORI HASAEI DISSERTATIO======

----

  * THEODORI HASAEI, ad praecedentem de THEOPHILO dissertationem SICILIMENTUM.

----

{{:t.vonhase.portrait.png?direct&300|}}

====ΣΥΝΟΨΙΣ.====

  * Theophili nomen vulgare fuit.  Id docetur ex inscriptionibus **§. I.**
  * Alii Theophili inter ethnicos **§. 2.**
  * Inter Christianos, praecipue Graecos **§. 3. 4. 5.**
  * Inter Judaeos. Quorum in numero est Theophilus, Pont. Max. **§. 6.**
  * Hunc esse Theophilum Lucae non improbabile est. Convenit enim (α) nomen (β), Titulus κράτιστος (γ), Tempus. **§.7.**
  * (δ) Locus. Hierosolymis Lucas Evangelium suum scripsit. **§. 8. 9.**
  * Occasio, quae data est illi ut hoc inscriberet Theophilo. **§. 10.**
  * Phrasis, κατηχείσθαι περί τίνος illustratur. Locus Plutarchi. Catechumeni sunt Audientes **§. 11.**
  * Illa (ε) quae Lucas habet reliquis Evangelistis intacta idem videntur indicare **§. 12. 13.**
  * κράτιστος an recte vertatur //Optimus// **§. 14.**
  * Datum hoc nomen provinciarum Praesidibus, quales erant Felix et Festus **§. 15.**
  * Qui κατ' ἐξοχήν a S. P. Q. R. ita dicti **§.16.**
  * Non tamen inde sequitur Theophilum non potuisse esse Christianum, Lucae enim aetate complures |**507**| primariae dignitatis homines Christiani erant **§. 17.**
  * Inter illos quoque fuit Pomponia Graecina, memorata Tacito. Christiana religio habebatur superstitio **S. 18.**
  * et quidem externa **§. 19.**
  * Probatur id ulterius **§. 20.**
  * Conclusio §. **21.**

====§ 1.====

  * Recte observatur antecedentis disquisitionis elegantissimae paragrapho tertio nomen //Theophili// usu tritum fuisse. Liceat nobis Catalogum eorum, qui illo insigniti fuere, quem J. A. //Fabricius// atque //Heumannus//, summi Viri, exhibuere, aliquantum locupletare. Ordiemur a Romanis atque ethnicis, tum progressuri ad Christianos, praecipue, Graecos, denique, num et tales inter Judaeos fuerint, investigaturi. Inter illos, qui a vero Dei amore, cultuque alieni erant, multos tamen Dei amantes, i.e. Theophilos dictos vel solae abunde docent veterum lapidum inscriptiones. Ita apud Gruterum fit mentio Q Cornelii //Theophili// pag. 41. n. 1. P. Rubrii //Theophili// Paedagogi p. 585. n. 12. M. Cincii M. L. //Theophili// p.650. n. 8. Julii //Theophili// peculiaris pag.706. n. 16. J. Julii Theophili p. 795. n. 5. Q. Sex. Avidl. Sex. L. Theophili p. 962. n. 12. Q.Calidii Q. Q. Q. Theophili p. 966. n. 5. L. Domitii //Theophili// p. 994. n. 4. M. Terentii A. L. //Theopbili// p. 997. n. 6. Apud Reinesium occurrit A. Cardicius //Theophilus// Cl. 1. n. 106. Theophiletis |**508**|  medici meminit inscriptio apud Gruterum p. 635. n. 6. Feminis quoque hoc nomen datum esse ex ἐπιγραφαῖς apud eundem colligimus, ubi Pactumeja //Theophila// pag. 883. n. 7. et Fabia //Theophila// pag. 871. n.1, commemorantur.

====§.2.====

  * Praeterea inter Archontes Athenienses Olympiadis CVIII. anno primo numeratur Theophilus. //Theophilum// Consularem Syriae à Gallo Caesare furenti populo Antiochensi objectum, ab eoque discerptum narrat Ammianus L. XIV: c. 7. //Theophili// Philosophi opus περὶ καταρχῶν πολεμικῶν Graece extare Romae in Bibliotheca Pontificia testatur Gesnerus. Ex //Theophili// cujusdam libro περὶ λίθων quaedam adducit Plutarchus in libro de fluminibus, editionis Tolosana ep. 84. //Theophilo// cuidam epistolas inscripsit Libanius, quae inter illas, quas edidit Franciscus Zambicarius locum 9. et 24. obtinent. //Theophili// cujusdam commentarium in Hippocratem in Bibliotheca Ambrosiana Mediolanensi MSStum latere, ex Montfauconii diario Italico p. 16. didici. Non dubito quin ille sit notus ille medicus hujus nominis, cujus opuscula de urinis et pulsibus passim exstant. Fortassis quoque ab hoc haud alius est, ille Theophilus, qui βραχυλογώτατος dicitur in Codice MSSto quem possidet, illustris Uffenbachius, ut ex ejus Bibliothecae MSStorum Indice p. 536. disco quique |**509**| in Hippocratis aphorismos scripsit Commentarios.

====§. 3.====

  * Sed magis hoc nomen invaluit inter religionis Christianae confessores, quorum praecipuos, prout se in adversariis meis offerunt, nulla temporis habita ratione, veluti per saturam exhibebo. //Theophilus// primus Gothorum episcopus, Ulphilae decessor adfuit Concilio magno Nicaeno. //Theophilus//, Episcopus Beneventanus, interfuit concilio Romano habito a. 313. Alteri concilio Romae quoque habito a. 761. nomen suum subscripsit //Theophilus//. S. R. E. humilis presbyter tituli S. Sabinae. //Theophilus//, Trajanopolitanus sacrorum Praesul in exilium missus fuit post concilium Sardicense a. 348. De //Theophilo//, scholastico, Cappadoce, martyrium passo sub Diocletiano vide Martyrol. Rom. ad d. VI. Febr. et Surii acta sanctorum T. 1. De //Theophila//, virgine Nicomediensi miris modis e tyrannide Maximiani erepta acta martyrum passim loquuntur. //Theophilus// Comes S. consistorii ab imperatore Justiniano ad Theodosianum Codicem compingendum ordinatus fuit. //Theophili//, Zacynthi Episcopi, a Michaele Imp. Constantinopolitano Romam ad Papam Nicolaum missi in ejus vita meminit Anastasius. Idem in vita Constantini Papae mentionem facit //Theophili//, Patritii extratici caravisianorum, vel ut Baronius legit, strategi Curavisianorum, qui in insula Caca |**510**| Constantino iter Byzantium facienti occurrerit. //Theophili//, monachi, qui tempore Leonis Isaurici imaginum cultum defendit, neque pauca ob eundem passus est, memoriam Graeci colunt postr. Kal. Octobris. Magnus earundem patronus fuit //Theophilus// Ephesinorum Episcopus, de quo consule Baronium ad a. C. 816. C. 41. Ex adverso earum cultui restitit fortiter //Theophilus// alius, Metropolita Nacoliae, de quo ad annum C. 727. vide Baronium. 

====§. 4.====

  * Quis porro nescit //Theophilum//, Michaelis Balbi filium,  Michaelis Patrem, qui inde ab a. Christi 829. ad a.  842, imperio Constantinopolitano praefuit? //Theophili// Calligraphi, ejusque librorum contra Severum scriptorum meminit Photius in Bibliotheca cod. 231. Hic Photius a. 859. //Theophilum//, Amorii Episcopum una cum aliis ad Nicolaum Papam ablegavit auctore Niceta. Idem quoque refert //Theophilum//, Protospatharium, impurum hominem, ludibrii causa ad sedem Patriarchalem Constantinopolitanam a.862. ab Imp. Michaele evectum.   //Theophili// τοῦ πρεσβύτου ingravescente aetate martyrii coronam sub Decio adepti meminit Nicephorus L. V. C. 21. et Euseb. Hist. eccl. L.VI. c. 33. et G. Syncellus in Chronogr. p. m. 369. De //Theophilo// Indo, Adiabeno, miraculis etiam claro, a Constantio Imp. in Indiam atque ad aethiopes misso consule Suidam, Nicephorum Hist.  Eccl.   L. IX, C. 18. et 19. et Philostorgium |**511**| in Hist. E. L. II. c. 6. L. III. c. 4. L. IV. c. 7. et 8. et L. VIII. c. 2. et Sand. in hist. eccl. L. II. p. 193. Alius //Theophili// Episcopi Libyae ab Imp. Constantio multati exilio, quod Synodo Constantinop. a. 359. nollet subscribere, mentionem facit Philostorgius L.VII. c. 6. et L. V. c. 4. //Theophili// et σοφωτατε dicti meminit Chronicon Paschale sive Alexandrinum. //Theophilum// τῆς ἐν Καστάβαλοις ἐκκλησίας προστάντα ab Arianis sede sua remotum fuisse narrat Niceph. L. IX. c. 45. Ejus quoque meminit Theophanes in Chronogr.p.48. et Socr. Soz. L.IV. c. 11. de //Theophilo// Cilice, adversario suo conqueritur Basilius in Epist. ad Theodotum ep. 196. qui et //Theophilo// Episcopo inscripsit epistolam. 309. Inter episcopos Alexandrinos non solum //Theophilus//, qui sub initio saeculi quinti floruit, illustris est, sed et alius ejus nominis eandem cathedram ab a. 1002. ad a. 1032. tenuit, qui et Philotheus dictus est. Solent et aethiopes diem XVIII. Octobris celebrare dicatum memoriae //Theophili//, Patriarchae Alexandrini, quem numero vicesimum tertium facit, et cycli Paschalis compositorem appellat Kircherus in supplem. Prodr. Copt. p. 520. quamquam ejus Wanslebius in catalogo Patriarcharum Alexandriae non meminit. //Theophili// patricii martyris Theophanes in Chronogr. meminit p. 456. 

====§. 5.====

  * //Theophilum// aliquem, quem κρατιζον vocant, commemorant Methodius et Proclus |**512**| apud Epiphanium Opp. T. I. L. II. contra haer. pag. 540. 560. 590. Hunc non alium esse ab illo Theophilo, cui suum de Antichristo librum inscripsit Hippolytus, suspicatur praestantissimus ejus editor J. A.Fabricius. //Theophili// Adanensis oeconomi poenitentiam et conversionem a. C. 835. scriptam ab Eutychiano ejus famulo et clerico Adanensi MS. memoratur apud Lambecium VIII. p. 75. Latine quoque exstat apud Surium et Bollandum cum paraphrasi metrica Marbodi episcopi Redonensis, cujus quoque operibus cum Hildeberto Par. 1708. editis adjuncta est. Vide Bibl. Gr. Fabricii T. IX. p. 149. In MSStis Bibliothecae Bodlejanae, n. 3781. occurrit //S. Macarii itinerarium usque ad Paradisum terrestrem,  s. de vita ejus et conversatione per// THEOPHILUM, Serginum, Chiinum (lege Hyginum) monachos. Auguror hunc librum esse eundem, qui sub nomine Vitae S. Macarii exstat apud Rosweydum in vitis Patrum p. 224. Inter Codices manu exaratos Bibliothecae Cottonianae occurrit //actus// Theophili, qui //Christum negavit et recuperavit//. Gesnerus in Bibliotheca videtur hujus libri alium titulum exhibere, quem in membrana exstare scribit. THEOPHILI //publica poenitentia satisfactio, qui Christum abnegavit et veniam S. Mariae virginis impetrare promeruit//. Idem //Theophilum// quendam pulcherrimum de vitrificatoria librum conscripsisse auctore H. Cornelio Agrippa |**513**| refert.   Adducit quoque //Theophili// monachi L. III. primum de //temperamentis colorum//, secundum de //ratione vitri//, tertium de //fusoria et metallica//, qui apud G. Agricolam in pergamenis exstet, ut et Lipsiae, quo ex Bibliotheca ((Hujus coenobii incluti, in Misnia historiam singulari volumine illustravit Antiquitatum ruspator solertissimus Christ. //Schlegelius//, edito Dresdae. 1703. 4. ut monui in supplem. ad Sagittarium p. 543.)) Cellae, veteris monasterii fuerint translati, THEOPHILI Palaeologi insignem virtutem, quam in obsidione atque expugnatione Constantinopoleos exhibuit, passim celebrant, qui illius historiam memoriae prodiderunt. Sed de his satis. Uberior ac luculenta magis Theophilorum exstaret historia, si illam, promissis suis stantes singularibus dissertationibus illustratam exhibuissent clarissimi Viri Humfredus Hodius, νῦν ἐν μακαρίοις, et Wilh. //Schelguigius//, in Athenaeo Gedanensi Professor meritissimus, quem, ut fidem suam quam primum liberet, rogamus publice.

====§.  6.====

  * Neque inter ((Judaei hoc nomine videntur expressis se to ex 2. Sam. XII: 25. petitum. Quamvis haec vox potius significet Θεοφίλην, //a Deo amatum//, quam Θεόφιλον //Dei amatorem//; sicut eadem etiam vulgo interpretari solent nomen celebris inter |**514**| eos PHILONIS. Illud autem Jedidia Judaei Germani reddiderunt נוטליף vel גאטליב //Gottlieb// /i. e. Theophilus, quamquam in R. Simchae ben Gerson ס שמות, cujus excerpta exhibet in Bibliotheca sua Ebraica celeberrimus J. C. Woisius, pag. 32. vocem hanc explicent אוהב טוב, amans bonum. Patet id exexemplo R. Jedidiae filii Abrahami, alias filii Israelis, Lembergensis, cujus exstat שיר ידידות qui se vocat גוטליב, ut et ידידיה המכונה נוטליפא //Jedidia cognomine Gottlieb//, cujus mentio fit in Catalogo incomparabilis Bibliothecae Uffenbachianae, insigni bono publico nuper admodum edito p. I. pag. 2. Ex quo simul colligas recentiori etiam aetate nomen Theophilorum inter Judaeos non evanuisse prorsus. T.d. H.)) Judaeos hoc nomen |**514**| prorsus ignotum fuit. Josephus hujus nominis Viros tres illustres exhibet. Nempe A. J. L. XVII. narrat Herodem magnum in locum soceri ejus Simonis Boethi filii suffecisse Matthiam, Hierosolymitanum genere, paulo tamen ante mortem ab eodem officio suo depulsum. Hunc autem scribit filium fuisse THEOPHILI. Hic cum aetatem Salvatoris nostri antevertit, non is potuit esse, cui librum suum inscripsit Lucas. Distinguendus autem probe est ab alio Matthia, pariter THEOPHILI filio, qui in summo pontificatu surrogatus est Jesu Gamalielis filio, ab Agrippa rege, et quo Pontifice triste illud bellum Judaicum exarsit, cujus meminit Jos. A. J. L. XX. c. 8. §. 17. Num hic Theophilus, Matthiae Pater, fuerit idem cum THEOPHILO, Ananis sive Hannae filio, Cajaphae affine, |**515**| (ejus enim sororem hic habuit in matrimonio) cui Vitellius Pontificatum fratri ejus Jonathae ademtum, obtulerat, narrante Josepho L. XVIII. c. 7. quod factum circa annum c. 39. non habeo dicere, quamquam praefracte negare non ausim. Hoc certius est, eum Pontificatum non diu tenuisse, cum quadriennio circiter elapso circa a. 43. imperante Claudio ab Agrippa pontificatu illo rursus esse dejectum, successore ipsi dato Simone Boethi filio, testetur idem Josephus L. XIX. c. 5.
 
====§.7.====

  * Quid si vero hunc //Theophilum//, summum Judaeorum sacerdotem diceremus illum esse, ad quem libros suos divinos allegavit D. Lucas. Venit illa suspicio mihi his diebus in mentem. //Nomen// enim (α) idem est. //Titulus// (β) τοῦ κρατίστου, qui Viris in dignitate atque honoribus positis magistratumque gerentibus dabatur, cui conveniret aptius, quam summo sacrorum inter Judaeos praefecto, dignitate atque auctoritate inter illos maxime eminenti? Neque (γ) //tempus// abludit. Imperante enim Claudio vixit hic Theophilus, pontificatumque adeptus est, ast eodem tempore, anno scilicet post Christi mortem XV. Lucam Evangelium suum consignasse literis, vulgaris maxime opinio est. Quamquam autem ego non in ea quidem sententia sim, sed id factum esse anno Neroniano circiter IV. aerae Christianae LVIII, putem, tamen |**516**| unusquisque videt hunc annum vivendo adtingere potuisse Theophilum nostrum, cum plurimorum sit opinio diu adhuc postea imminente excidio Hierosolymae superasse Hannam Theophili Patrem.

====§. 8.====

  * Quod adtinet (δ) //locum//, in quo uterque vixit, constat non Theophilum hunc solum, sed et Lucam in Judaea fuisse commoratos: Praeterea valde mihi sit verosimile, Evangelistam Hierosolymis Evangelium suum consignasse literis, illo tempore, quo in hac urbe et Caesareae in vinculis detinebatur ejus Achates D. Paulus. Idque ante primam hujus ad urbem Romam profectionem; quae historia describitur Act. XXIV: 7. Interea autem Lucam adhaesisse Paulo, colligimus ex eo, quod immediate ante illam captivitatem cum Paulo erat Hierosolymis, ut patet ex Act. XXI. 15-18. deinde autem se tacite quasi eidem adjungit comitem in itinere illo, et navigatione Act. XXVII: 1. et XXVIII: 1-16. Tum autem suum Evangelium in urbe sancta vel saltem in ejus vicinia, scripsisse paene colligo, ex documentis illis Genealogiae Christi, quae affert, quorum vix alibi, quam Hierosolymis vel Bethlehemi potuisset fieri compos.

====§. 9.====

  * Non quidem ignarus sum, celeberrimum Franciscum Burmannum, F. in harmonia Evangel. in prolegom. ad Lucam conjicere, non esse simile vero isto tempore Lucam |**517**| historiam Evangelicam mandasse literis, quod captivo Paulo non ea potuerit gaudere ac frui animi tranquillitate, quae quidem ad ejusmodi conficiendum opus requirebatur. Sed, quisquis cogitat, illam captivitatem per ὅλην διετίαν fuisse continuatam, Lucâ interea temporis plena fruente libertate, facile perspiciet, cujus ponderis illa praeclarissimi viri cogitatio sit. Certe, si deinceps Pauli custodia in urbe Roma, non praepedire potuit, quo minus interim Lucas ad consignandos fideliter actus Apostolicos animum adjungeret, eamque profligaret fideliter, quod factum esse Romae recte probat Burmannus, non video, quid obstet, quo minus idem, Paulo in Judaeam vincula conjecto, cum ipse interea neque itineribus neque aliis negotiis impediretur, historiae suae Evangelicae contexendae vacare potuerit quam commodissime? Praesertim cum operâ Jacobi Apostoli, agnati Domini, et illorum Presbyterorum, a quibus tam humaniter adveniens exceptus erat Act. XXI. 17. 18. vel etiam sacerdotum conversorum, Act. VI:7. tam egregie in illo opere conficiendo potuit adjuvari. Hoc autem tempus scripti Evangelii Lucae, quisquis comparaverit cum illis verbis Josephi, quae leguntur L. XX. c. 8. Ἰησοῦν((**Note de B.G., 2025** — Hase porte erronément Ιησου au lieu de Ἰησοῦν.)) τὸν τοῦ Γαμαλιήλου τὴν ἀρχιερωσύνην ἀφελόμενος ἔδωκεν αὐτὴν Ματθίᾳ τῷ Θεοφίλου, καθ' ὃν καὶ ὁ πρὸς Ῥωμαίους πόλεμος Ἰουδαίοις ἔλαβε τὴν ἀρχήν, deprehendet, haud |**518**| longo intervallo eam epocham distare a temporibus Theophili, si vel etiam posteriora verba, //quo Pontifice bellum Romanorum cum Judacis gestum initium coepit//, non ad Theophilum, sed Matthiam velis referre.

====§. 10.====

  * In illa vero urbe Hierosolyma suppeditari potuit optima (ε) occasio Lucae, Commentarios de Christo mandandi monimentis, quae offerret isti Theophilo. Honorato enim huic Viro, qui ipso defunctus erat summo sacerdotio, non poterant ea, quae de gestis, miraculis, morte ac resuscitatione DOMINI narrabantur, ignota esse. Quid ni enim illi tum summo jure illud objici potuisset, quod apud Lucam nostram Cleophas respondebat Christo; Σὺ μόνος παροικεῖς Ἱερουσαλὴμ, καὶ οὐκ ἔγνως τὰ γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις; Luc. XXIV: 18. Idque eo minus, quod Hannae, patris sui et Cajaphae, affinis sui, non exiguae in toto illo negotio fuerint partes. Neque credibile est, eum rerum gestarum tanti momenti, a quibus totius reipublicae Judaicae, populique salus et fata dependebant, tam fuisse incuriosum, ut non circumstantias omnes illarum sollicite investigaret, excuteret, ponderaret. Et, cum cordati,  sapientisque Viri omnino fit, non prius cogitationum facere summam, quam accurate subductis rationibus omnibus, alterique etiam parti accommodatis auribus, valde est probabile, apostolos reliquosque |**519**| Christi sectatores ab eo auditos diligenter, ut de rei veritate edoceretur melius. Quibus consideratis, facile animadvertis, quae dari potuerit occasio Lucae, istos de vita Christi commentarios perficiendi, eosque offerendi Theophilo, nimirum, vel ut ipse confirmaretur in ea disciplina, cui argumentorum victus pondere praebere coeperat vacivas aurium aedes, vel, ut, si istam Lucae phrasin,  περὶ ὧν κατηχήθης λόγων, cum eruditissimo Heumanno de rumore solum, qui in ejus quoque aures penetraverat, velis sumere, de auspiciis Christianae religionis isto libro apologetico, instrueretur felicius, quo de illa mollius benigniusque, quam quidem a reliquis sacri ordinis Viris fiebat, sentire inciperet.

====§. 11.====

  * Et quod quidem illam a D. Lucano, (hoc enim genuinum Viri sanctissimi nomen fuit) usurpatam phrasin adtinet, illa apud veteres auctores vix occurrit. Neque Hesychius, neque Julius Pollux, neque Harpocration, neque Etymologus, neque Eustathius eam explicant. Luciani quidem et Porphyrii loca adduxit Henricus Stephanus, in quibus ea vox reperitur, sed tamen non illa constructione, quali in hoc loco, et in Actis Apostolicis cap. XXI. vs. 21. et 24, usus est D. Lucas. Unicum tamen locum indagare licuit, in quo parilis reperitur constructio, apud Plutarchum nimirum, qui de fluminibus |**520**| scripsit: Ille enim scribit Capite de Patolo, editionis, quae Tolosae a. 1618. in 8. prodiit, pag. 24. Πακτωλός ἐν τοῖς Ἀφροδίτης μυστηρίοις Δημοδικήν τὴν ἀδελφήν κατ᾿ ἄγνοιας βιοασάμενος, καὶ περὶ τῶν συμβεβηκότων κατηχήθεις, διὰ λύπης ὑπερβολήν ἑαυτόν ἔρριψεν εἰς ποταμόν. κ. τ. λ. Phil Jac. Maussacus, qui primùm librum illum suis illustratum notis edidit, verba illa καὶ περὶ τῶν συμβεβηκότων κατηχήθεις, ita vertit. Et superatus a casu;  nullo sensu, vel saltem alieno. Ita enim transferri debent, et //postquam de iis, quae contigerant, erat certior factus//, ut sensus sit, Pactolum inscium in Ἀφροδισίοις vim intulisse sorori suae Demodicae, deinceps autem, cum //rem illam inaudivisset, quae contigerat//, tristitia nimia oppressum se conjecisse in fluvium. Videlicet κατηχείσθαι περὶ τίνος est aliquid percipere auribus. Unde in veteri ecclesia nomen Catechumenorum ortum est. Quamvis enim οἱ Κατηχούμενοι à τοῖς Ἀκροωμένοις subinde distinguantur, saepissime tamen quoque dicuntur audientes, id quod innumeris Veterum scriptorum locis comprobari posset, si id nunc ageretur. Unum alterumve tantum nunc adducam.  Isidorus Orig. L. VII. c. 4. //Catechumenus dictus, pro eo quod adhuc doctrinam fidei AUDIT, nam κατηχούμενος Graece AUDITOR dicitur//. Quae verba paene eadem habet Rabanus Maurus de instit. Cleric. L. I. c. 26. August. de verbis Dom. serm. 46,// Qui autem inter// |**521**| //eos Catechumeni vel Audientes vocantur, potuerunt esse Audientes, nunquid et intelligentes//. Et paulo post. //Tu autem// Catechumenus //diceris// AUDIENS //et surdus.// Et Cyprianus L.III. ep. 17. et 22. Optatum scribit a se constitutum Doctorem AUDIENTIUM. i. e. Catechumenorum. Sed haec in re nota plus satis. Vides κατηχείσθαι esse //audire//. Latine omnium optime vocis vim exprimit to //Circumsonare//, qua utitur Cic. de off. in prooemio L. III. //Conducere arbitror talibus vocibus aureis tuas undique circumsonare, nec eas, si fieri posset quidquam aliud// AUDIRE. Aut potius //circumsonari//, quae vox apud Ovid. in trist. L.V. cl. 3. vs. 11. occurrit.
    * //Nam procul a patria Geticis //circumsoner// armis//.
  * Circumsonari armis Graecè phrasi Lucae diceres κατηχείσθαι περὶ τῶν ὅπλων. Rectissime itaque observat Cl. Heumannus ex phrasi, qua usus est Evangelista, non sequi eum Christianorum sacris fuisse imbutum, sed eorum tantum rumorem ad ejus aures pervenisse.

====§. 12.====

  * Illa autem (ζ) conjectura nostra de hoc Theophilo non parum inde videtur contrahere roboris, quod pleraque, quae Lucas adtulit reliquis sacris scriptoribus intacta, vel Sacerdotes, vel res in Templo gestas respiciant. Huc pertinent, quae statim in ipso limine de Zacharia sacerdote ex tribu Abia, ejusque uxore Elisabetha, rebusque quae in |**522**| ipso templo contigerunt, de Christi in illo oblatione, de decantatis à Simeone juxta et Anna in templo hymnis ac vaticiniis, de Christo duodecenni in eodem inter doctores confidente, omniumque cum admiratione verba faciente capitibus I. et II. narrantur. Ut nunc reliqua taceam; Sane, haec omnia ad illum, qui Sacerdotis maximi munere functus erat, scripta videntur ut, cum ei minine omnium ignota esse possent, revocarentur in memoriam, quò de veritate religionis Christianae vel persuaderetur fortius vel in ea confirmaretur amplius. Eum in finem quoque diceres monitum esse, cum se accingeret Evangelista ad recensendam historiam Christi, ejusque prodromi Johannis, ea facta esse ἐπὶ ἀρχιερέως Ἄννα καὶ Καϊάφα, Sacerdotibus Summis Hanna et Caipha Luc. III: 3. quorum ille Theophili pater, hic ejus affinis erat. Porro cum Christus praedicit instantes passiones suas, solus Lucas annotat, earum auctores fore τοὺς ἀρχιερείς Luc. IX: 22. Nemo est, qui de obsidione Hierosolymae futura Christi praedictionem secundum omnes circumstantias tam accurate enarravit, quam Lucas. XIX: 41. 42. 43. XXI: 67. Et quae ejus generis plura sunt; Cujus rei rationes non melius perspexeris, quam si Theophilo nostro, τῶν ἀρχιερέων quondam Principi, templique praefecto hunc librum inscriptum memineris. |**523**|

====§. 13.====

  * Porro si Actus Apostolicos contuleris, videbis non solum, ea quae publice in templo Hierosolymitano contigere, plene narrari, sed et toties illorum Ἀρχιερέων mentionem fieri, qui Theophilum nostrum propinqua cognatione adtingebant, eosque auctores supplicii Christo irrogati, molestiarumque Apostolis inflictarum considerari. Ita ut ad illius quasi conscientiam rerum harum omnium provocetur. Quae totum librum perlustranti obvia erunt et expedita. Haec omnia apud animum meum perpendens, vero mihi fit simile //Theophilum//, ex sacerdotali ortum genere, illum esse, ad quem divinus scriptor Evangelium suum allegavit. Saltim, nunquam Theophilus alius a quoquam est indicatus, in quem omnia accuratius quadrent, quam quadrant in hunc, quem produximus. Si quis tamen sit, qui putet sibi causas esse, cur nobis pollicem nequeat premere, is sciat, nos non alio loco haec à quoquam velle haberi, quam quo conjecturae probabiliores habendae sunt. Tantum abest, ut cum aliquo velimus super hoc negotio altercari.

====§. 14.====

  * Sub finem §. 7. Cl. Heumannus, minus recte τὸ κρατιστος a Vulgato interprete, atque aliis eum secutis, redditum essse Optimus monet, cum potius vox ea vertenda sit excellentissimus. At Vulgati partes olim Pricaeus et, nuper admodum erudite, ut |**524**| solet, tuendas suscepit Frater meus Jacobus HASAEUS, in dissertatione, quae antecedenti fasciculo septimum locum occupat, ubi ostendit titulum //optimi// non solum datum illustribus dignitate viris, apud Romanos quoque, sed et ab his demum morem hunc loquendi derivatum esse ad Graecos. Digna sunt omnino, quae ibi adtulit, ut cum his conferas. Et sane viris quibuscunque virtute eximiis, maxime tamen in honoribus ac dignitate positis hoc ἀξίωμα //optimi// inpositum cùm innumera veterum scriptorum loca tum veteres inscriptiones satis docent. Ita illo insigniuntur apud Gruterum p. 444.n. 2. Сп. GAJUS PUDENS Senator, et p. 445. п. 5. С. OPPIUS, multis dignitatibus aliis illustris, 0//omnibusque officiis in caliga functus// dicitur //optimus dignissimusque//.

====§. 15.====

  * Provinciarum inprimis Praefecti et Praesides ita audiunt. Sic JVLIVS praetor et Curator civitatis Interamnatium, Proconsul provinciae Achajae caetera, PRaeSES OPTIMVS apud Gruterum p. 422. num. 7. et T. CLAVDIVS CANDIDVS, Cos. XV.vir S. f. leg. Augg. Pr. Pr. provinc. b. c. et in ea terra marique dux, caetera. p. 389. num. 2. et M. NONIVS M. F. Cos. XV. vir sacris fac. leg. Aug. leg. Aug. Pr. Pr. prov. Pannoniae inferioris ut et T. VARIVS Clemens, proconsul provinciarum Belgicae, et utriusque Germaniae, Raetiae, Mauretaniae, Lusitaniae, Ciliciae, et quae sequuntur, isto titulo |**525**| OPTIMORUM PRAESIDVM superbiunt. Sic aemilianus Strabo, vir consularis et Asiae Proconsul ab Apulejo Flor. L. III. p. m. 236. //Vir inter OPTIMOS clarissimus et inter  clarissimos OPTIMVS// dicitur. Ex qua observatione patet, quo jure olim vel Lysias vel Tertullus Felicem, vel Paulus Festum, utrosque Ἡγεμόνας sive Praesides Act. XXIII: 26. XXIV: 3. et XXVI: 27. Κρατίστους sive //optimos// appellaverint. De his autem epithetis prae aliis digna sunt, ut conferantur, quae Johannes PRICAEVS in notis cum ad Luc. 1:4. tum ad Act. XXIII. 26. adduxit.

====§. 16.====

  * Alias, quod obiter observo, titulum //optimi// singularem ob virtutem singularibus Viris à Romanis datum accepimus. Ita auctor libri de Viris illustribus cap. 44. et 46. Publico Scipioni Nasicae id contigisse testatur. Ex Imperatoribus autem a S. P. Q. R. id concessum primo omnium Trajano auctores sunt Plinius in Paneg. et Dio in ejus vita. Unde ille toties in inscriptionibus tam lapidum, quam nummorum dicitur PRINCEPS OPTIMVS. Vide Gruterum pag. 190. n. 7. p. 246. n. 8. et 9. p. 247. n. 3. Omnesque paene nummorum, qui Trajani imaginem ostentant, descriptores. Et quidem fere solus; cum enim reliqui dicantur aliquando //principes optimi, maximi, optimi et fortissimi, optimi et providentissimi// et quae hujus generis plura sunt, vix alium tamen deprehendo optimum κατ' ἐξοχήν dici, nisi |**526**| hunc et Aurelianum in inscriptione apud Grut. p. 276. n. 7. Idem tamen encomium M. Antonino Philosopho et Alexandro Severo tributum esse, a Julio Capitolino et Lampridio annotatum me legisse memini, quamquam ipsa loca nunc invenire non liceat.

====§. 17.====

  * Ex quibus omnibus cum quidem constet, optimi live κρατίστου nomen Viris principibus atque in summa dignitate constitutis datum esse, ita, num, quod Theophilus κράτιστος dicatur, honoribusque eminuerit, inde liquido sequatur, eum fuisse ethnicum, atque à religione Christiana alienum, quod inde elicere sibi posse eruditissimus Heumannus §. 9. putabat, de eo quidem putem dubitari posse; quod complures fuere viri κράτιστοι, eo tempore, et tamen Christiani. Quid enim? Anne vel ante illam aetatem, qua scribebat Lucas, SERGIVS PAVLVS, et summo ortus genere, (erat enim ex splendidissima et primaria Romanorum familia natus) et amplissima dignitate fulgens, (nimirum constitutus ἀνθύπατος Cypri, i. e. Praetor vel Proconsul,) desiderio cognoscendi veritatem Christianam tactus, et, ministerio Pauli ad eam amplectendam traductus fuit? ipso haec narrante Luca nostro actorum Apostolicorum C. XIII: 7-12. Et quis nescit et ἐν ὅλῳ πραιτωρίω Caesaris, vincula Pauli, Lucae comitis, //fuisse illustria facta//, et sanctos numeratos fuisse inter illos, qui ex τῆς Καίσαρος |**527**| οἰκίας erant, testante Paulo Phil. I: 13.14. et IV:22. Ne nunc de //Torpete, Evellio, Poppaea Sabbina, Epaphrodito, Pudente, Pudentiana, aliisque//, quos ad familiam pertinuisse Neronis Christoque dedisse nomen martyrologia veterum testantur, loquar. Flavium Clementem, necessitudine junctum tum imperanti Vespasianorum familiae, Domitiani in Consulatu collegam, ejusque uxorem Flaviam Domitillam, et neptem ejusdem nominis, ut et M. Anicium Glabrionem, Virum consularem, a Domitiano capite multatos et Christiani et gentiles memoriae prodiderunt. Meretur sane de his, aliisque hujus Ordinis Viris, feminisque conferri elegantissima et luculenta celeberrimi sacrorum Antistitis Halensis J. Michaelis HEINECCII, de //Ministris Caesarum gentilium Christianis, eorumque in ecclesiam meritis// dissertatio, quae ante hos octo annos Halae Venedorum edita est. Tertulliani sane aevo complures Viros xe458s inter Christianos nomina sua professos esse ex ejus verbis colligimus, quae leguntur in Apolog. c. XXXVII. //Hesterni sumus, et vestra omnia implevimus urbes, insulas, castella, municipia, conciliabula, castra ipsa, tribus, decurias, PALATIUM, SENATUM, forum, sola vobis relinquimus templa//, ut et, quando Scapulam, Proconsulem Africae, hoc argumento a caede Christianorum avertere conatur, //quod verendum sit, ne si saevire pergat, inter Christianos reperturus// |**528**| //sit SVI etiam ORDINIS VIROS, et matronas, et PRINCIPALES quasque PERSONAS, et amicorum suorum vel propinquos vel amicos//. Cum itaque, Viri honoratissimi, splendidissimisque admoti muneribus fuere Christiani, Christianus quoque potuit esse Theophilus κράτιστος.

====§. 18.====

  * Addere nunc ἐπιμέτρου loco iis liceat non ab Heineccio solum, sed et aliis fere neglectam POMPONIAM Graecinam, Plantii uxorem, de qua Tacitus L. XIII. Ann. c. 32. ita loquitur. //Et Pomponia Graecina insignis semina, Plantio, qui ovans se de Britanniis retulit, nupta et SUPERSTITIONIS EXTERNAE rea, mariti judicio permissa. Isque prisco instituto, propinquis coram, de capite famaque conjugis cognovit, et insontem nuntiavit. Longa huic Pomponiae aetas, et continua tristitia fuit. Nam per quadraginta annos non cultu, nisi lugubri, non animo sine moesto egit. Idque illi imperitante Claudio impune, mox ad gloriam vertit//. Hanc Christo nomen dedisse non uno argumento inducor, ut credam. Superstitionis externae dicitur rea. Ita autem religionem Christianam tum temporis dictam, habitamque ecquis ignorat? Discimus sane illud ex Suetonio in Ner. cap. 16. //Afflicti suppliciis Christiani, genus hominum superstitionis novae ac maleficae//, et nostro hoc Tacito, qui Ann. L.XV. cap. 44. ita scribit. //Auctor nominis Christianorum Christus, qui Tiberio imperitante, per procuratorem Pontium Pilatum// |**529**| //supplicii affectus erat. Repressaque in praesens exitiabilis superstitio rursus erumpebat//. Idem confirmat vulgaris illa inscriptio, quae a Bar. ad Ann. 69. num. 46. et Scaligero de Emend. temp. p. 471. et Occone Inscr. Hispan. p. 26. et Grutero p. 238. n. 9. aliisque passim adducitur, reperta in Lusitania, //NERONI CLAUDIO Caesari Augusto Pontifici Maximo ob provinciam latronibus et his, qui novam Generi humano SUPERSTITIONEM inculcabant, purgatam//. Unde Christiani //caerimonias antiquitus institutas novitatis suae //superstitione// contaminare// dicebantur, ut apud Arnobium L. I legere est, ubi et eorum hostes conqueruntur, quod //jaceant antiquae derisui ceremoniae, et sacrorum veterrimi ritus religionum novarum// superstitionibus //occiderint//. Sicut apud Lactant. L. V. c. 2. impio cuidam Sophistae nostra religio vocatur //anilis atque impia superstitio//, et cap. 13. ab aliis //muliebris aut anilis superstitio//. Plane, ut apud Minucium Felicem p. m. 82. //vana et demens superstitio// et Plin. in περιβοήτῳ illa ad Trajanum epistolâ in Christianorum arcanis, nihil nisi //superstitionem pravam et immodicam// se reperisse scribit. Ita Laodicus in agone S. Marcelli interrogat. //Deposuistis vanas// superstitiones//, et adoratis Deos, quos Imperatores adorant//.

====§. 19.====

  * Vides itaque Christianam religionem SUPERSTITIONEM dictam, habitamque? Cum autem externa vocatur, nihil |**530**| ea appellatione innuitur aliud, quam eam novam esse, et heri vel nudius tertius demum natam, et peregrinam et ab exteris introductam. Id quod jam Athenienses exprobrabant Paulο. Δυνάμεθα γνῶναι, τίς ἡ ΚΑΙΝῊ αὕτη ἡ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη διδαχή; ΞΕΝΊΖΟΝΤΑ γάρ τινα εἰσφέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν. Act. XVII: 19. 20. unde et ΞΕΝΏΝ δαιμονίων nuntium vocabant vs. 18. quemadmodum ΞΈΝΗΝ τινά καὶ κοινήν θρησκείαν Christianis infideles objiciebant teste Isidoro Pelusiota L. II. epist. 46. et Licinius Deum, quem illi colebant, in oppositione Deorum suorum πατρώων ΞΈΝΟΝ appellabat apud Euseb. in vita Constant, L. II. c. 5.

====§.  20.====

  * //Externa// itaque //superstitio//, cujus rea dicitur Pomponia Graecina fides fuit Christiana. Sed et reliqua, quae adduntur, videntur hanc sententiam confirmare. //Continua// enim, illa //tristitia// quam ei Tacitus adtribuit, quidni illam e sensu criminum, quibus omnes, qui ubique sunt, homines contaminati sunt,et consideratione flagitiorum, tum impune Romae grassantium, et ob interdictam publicam sacrorum professionem, et generosum deliciarum mundanarum contemtum ortam auctamque, adeoque talem, qualem Apostolus 2. Cor. VII: 10. describit λύπην κατὰ Θεὸν μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργαζομένην fuisse dicamus. Cum autem ob superstitionem, i. e. pietatem Christianam capitis accusata esset, ab ipso tamen |**531**| Tacito, scriptore ethnico vocatur //insignis// semina, ob praeclaras et Christiano nomine dignas virtutes, quae hoc insigne testimonium vel ipsi hosti extorserunt.

====S. 21.====

  * Hinc itaque colligimus temporibus Neronis, quibus Lucas commentarios suos de actis Christi, atque ejus Legatorum consignavit, vixisse Romae feminam, ΚΡΑΤΊΣΤΗΝ, ortam Patre Κρατίστῳ Pomponio Graecino, qui consulatu functus est, imperitante Augusto, et cui, ni fallor, Ovidius Elegiam nonam L. IV. quem ex Ponto miserat; inscripsit, nuptam quoque Viro Κρατίστῳ Aulo Plauntio, Viro consulari, exercitus Duci, et Britanniae praeposito, ceu eum Tacitus appellat in vita Agricolae c. XIV. Ab illo, tametsi superstitionis externae i. e. Christianismi rea erat, declaratur insons, cum ejus permissa esset judicio. Unde et hunc non longe à regno coelorum abfuisse judices. Potuisset itaque Theophilus Christianus esse, quamvis esset ἀνήρ Κράτιστος, et summis fulgens honoribus. I. Q. E. D.

----
====TRADUCTION PARTIELLE EN FRANÇAIS====

  * [par Bernard Gineste, avril 2025]

  * §. 6.
  * (...) Parmi les juifs non plus ce nom ne fut absolument pas inconnu |514|. Flavius Josèphe fait connaître trois personnages illustres ayant porté ce nom. De fait, il raconte au livre 18 des //Antiquités juives// qu'Hérode le Grand substitua à son beau-père Simon fils de Boèthos un certain Matthias originaire de Jérusalem, qu'il destitua peu avant sa mort. Or il écrit que ce personnage était fils de Théophile. Comme ce Théophile-ci précède l'époque de notre Sauveur, ce ne peut être celui auquel Luc a dédié son ouvrage. Il faut le distinguer clairement d'un autre Matthias, également fils de Théophile, qui fut substitué comme grand sacrificateur à Jésus fils de Gamaliel, par le roi Agrippa, et sous lequel éclata la funeste guerre juive, dont Josèphe fait mention dans ses //Antiquités juives//, livre 20, chapitre 8, paragraphe 17. Ce Théophile, père de Matthias, fut-il le même que Théophile, fils d'Anan ou Anne, parent par alliance de Caïphe, |515| (ce dernier étant marié à sa soeur), auquel Vitellius avait offert le pontificat après l'avoir enlevé à son frère Jonathan, au rapport de Josèphe, livre 18, chapitre 7, ce qui arriva vers l'an 39? Je ne puis l'affirmer, ni ne me risquerai à le nier catégoriquement. Ce qui est plus certain, c'est qu'il n'a pas longtemps occupé cette charge, puisqu'environ quatre ans plus tard, vers l'an 43, sous le règne de Claude, il fut à son tour destitué par Agrippa, qui le remplaça par Simon fils de Boethos, au témoignage du même Josèphe, livre 19, chapitre 5.
  * §.7.
  * Mais pourrions-nous supposer que c'est à ce Théophile grand sacrificateur des juifs que saint Luc a adressé ses saints livres? C'est l'hypothèse qui m'est venue à l'esprit ces jours-ci.
  * **(α)** Le nom est le même.
  * **(β)** Ce titre de κράτιστος ["très excellent"], qu'on donnait à des personnages dotés d'une dignité ou de charges officielles et exerçant une magistrature, à qui aurait-il convenu mieux qu'au plus haut dignitaire religieux des juifs, le plus éminent d'entre eux en matière de dignité et d'autorité?
  * **(γ)** La chronologie ne s'y oppose pas. C'est sous le règne de Claude que vécut ce Théophile et qu'il obtint le pontificat, et c'est à la même époque, l'année 15 après la mort du Christ, que Luc consigna son Évangile par écrit, selon l'opinion la plus répandue. Bien que je ne partage pas cette opinion, et que je pense que cela s'est produit vers l'an 4 du règne de Néron, et 58 de l'ère chrétienne, chacun peut cependant remarquer que notre Théophile pouvait être encore en vie cette année-là, d'autant que plus tard encore, à la veille de la ruine de Jérusalem, selon une opinion très répandue, Hanan, père du dit Théophile était encore de ce monde.
  * §. 8.
  * **(δ)** Quant au lieu où ils ont tous deux vécu, il est certain que non seulement Théophile, mais aussi Luc ont séjourné en Judée. De plus, il me semble très probable que l'évangéliste ait consigné son Évangile à Jérusalem, à l'époque où son fidèle compagnon saint Paul était emprisonné dans cette ville ainsi qu'à Césarée. Et cela avant son premier départ pour Rome, qui est raconté en //Actes// 24, 7. Entre-temps, Luc s'était joint à Paul, comme nous le déduisons du fait qu'il se trouvait à Jérusalem avec Paul immédiatement avant sa captivité, comme le montrent les //Actes// 21, 15-18. Ensuite, il se joint tacitement à lui comme compagnon de voyage, et la navigation est décrite en //Actes// 28, 1 et 28, 1-16. Qu'il ait alors rédigé son évangile dans la ville sainte ou du moins dans ses environs, il me semble pouvoir le conclure des documents relatifs à la généalogie du Christ qu'il produit, et qu'il n'a pu guère se faire communiquer ailleurs qu'à Jérusalemen, ou à Bethléem.
  * §. 9.
  * Je ne suis pas sans savoir que le très célèbre Frans Burman, dans son //Harmonie des Evangiles// [//De Harmonie ofte overeenstemminge der vier H. Evangelisten//, Amsterdam, Jacobus Borstius, 1713] dans son introduction à l'Evangile de Luc, a conclu qu'il n'était pas vraisemblable qu'à cette époque Luc ait pu mettre par écrit son histoire évangélique, vu que Paul, alors captif, ne pouvait en jouir et profiter de la tranquillité d'esprit nécessaire à l'accomplissement d'une telle œuvre. Mais quiconque réfléchit à cette captivité, qui dura ὅλην διετίαν ["deux années entières"], pendant lesquelles Luc jouissait pleinement de sa liberté, comprend facilement quelle était le projet de cet homme éminent. Il est clair que par la suite la captivité de Paul dans la ville de Rome n'a pu empêcher Luc pour autant de consacrer entre-temps ses efforts à la rédaction minutieuses des actes des apôtres et à la raconter jusqu'à son terme (et Burmann prouve à juste titre ue ce fut fit à Rome), je ne vois pas ce qui aurait pu empécher le même Luc, alors que Paul étant enchaîné en Judée, et qu'il n'était empêché lui-même ni par des voyages ni par d'autres affaires, de se consacrer à la composition de son histoire évangélique le plus facilement du monde. Et ce d'autant plus qu'avec les bons soins de l'apôtre Jacques, cousin du Seigneur, ainsi que des presbytres qui l'avaient accueilli si humainement (//Actes// 21, 17-18), sans parler des prêtres convertis (//Actes// 6, 7), il a pu bénéficier d'une aide des plus exceptionnelle pour ce travail. Ce moment de la rédaction de l'Évangile de Luc, quiconque le compare avec les paroles de Josèphe, qu'on trouve au livre 20, chapitre 8: Ἰησοῦν τὸν τοῦ Γαμαλιήλου τὴν ἀρχιερωσύνην ἀφελόμενος ἔδωκεν αὐτὴν Ματθίᾳ τῷ Θεοφίλου, καθ' ὃν καὶ ὁ πρὸς Ῥωμαίους πόλεμος Ἰουδαίοις ἔλαβε τὴν ἀρχήν ["Ayant retiré la grande sacrificature à Jésus fils de Gamaliel, il la donna à Matthias fils de Théophile, sous lequel commença pour les juifs la guerre contre les Romains"], remarquera que cette époque n'est pas séparée par un grand intervalle  de celle de Théophile, et d'autant plus si ces derniers mots, "pontife sous le quel a commencé la guerre des Romains contre les Juifs", ne se réfèrent pas à Théophile, mais à Matthias.
  * §. 10.
  * **(ε)** C'est dans cette ville même, Jérusalem, que s'est présentée la meilleure des occasions pour Luc de remettre à Théophile ses Commentaires sur les traditions concernant le Christ. En effet ce personnage respecté, qui avait assumé les  fonctions de grand prêtre, ne pouvait ignorer ce qui se disait des actes, des miracles, de la mort et de la résurrection du Seigneur. Et comment en effet, à un tel personnage, n'aurait-on pu opposer à bon droit ce que Cléophas répondit à Jésus dans l'Évangile selon Luc: Σὺ μόνος παροικεῖς Ἱερουσαλὴμ, καὶ οὐκ ἔγνως τὰ γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις ["Toi seul es a séjourné à Jérusalem, et ne sais pas ce qui s'y est passé ces jours-ci."] (Luc. 24, 18).  Et cela d'autant moins que Anne, son père, et Caïphe, son parent, n'avaient pas une part négligeable dans toute cette affaire. Il n'est pas crédible que celui qui était impliqué dans des événements d'une telle importance, dont dépendaient le salut et le destin de toute la république juive et du peuple, ait été si indifférent et qu'il n'ait pas enquêté avec diligence sur toutes les circonstances de ces événements, qu'il ne les ait pas examinées et pesées. Et, comme il est tout à fait naturel à des hommes sages et prudents de ne pas se livrer à des réflexions hâtives avant d'avoir examiné soigneusement tous les arguments,  même d'avoir écouté les opinions divergentes, il est très probable qu'il ait écouté attentivement les autres apôtres et disciples du Christ afin de mieux s'informer de la vérité. Compte tenu de ces éléments, on comprend aisément quelle occasion Luc a pu avoir de terminer ces commentaires sur la vie du Christ et de les offrir à Théophile, à savoir: soit pour qu'il puisse recevoir la confirmation de l'enseignement auquel il avait commencé d'ouvrir les oreilles, vaincu par le poids des arguments; ou bien, si on veut comprendre cette expression de Luc comme le très savant Heuman, περὶ ὧν κατηχήθης λόγων ["au sujet des choses dont tu as été informé"], comme parlant seulement de la rumeur qui avait atteint ses oreilles, pour qu'il soit instruit par cet ouvrage apologétique plus heureusement des origines de la religion chrétienne, pour commencer à s'en faire une idée plus mesurée et bienveillante que celle qu'en avaient tous les autres membres de son sacré collège.
  * §. 11. (...) §. 12.
  * **(ζ)** Notre hypothèse quant à ce Théophile semble trouver un certain soutien dans le fait que la plupart des éléments que Luc a rapportés, sans les modifier, proviennent soit des prêtres, soit des événements qui se sont déroulés dans le temple. Il s'agit notamment de ce qui est dit dès le début au sujet du prêtre Zacharie, de la tribu d'Abia, et de sa femme Élisabeth, et des événements qui se sont produits dans le temple lui-même, de l'offrande du Christ, des louanges et des prophéties de Siméon et d'Anne dans le temple, de l'enfant de douze ans parmi les docteurs, parlant avec assurance et émerveillant tous ceux qui l'écoutaient, comme il est raconté dans les chapitres 1 et 2. Je tairai le reste; mais tout cela semble avoir été écrit à l'intention de celui qui avait rempli la fonction de sacrificateur suprême, comme il était possible que tout cela lui fût inconnu, afin d'en faire mémoire, pour le persuader plus fortement de la vérité de la religion chrétienne ou pour le confirmer davantage dans celle-ci. On pourrait dire qu'il l'a également averti à la fin, lorsque l'évangéliste s'apprêtait à raconter l'histoire du Christ et de son précurseur Jean, que ces événements avaient eu lieu ἐπὶ ἀρχιερέως Ἄννα καὶ Καϊάφα ["sous le grand prêtre Anne et Caïphe"] (Luc 3, 3), dont le premier était le père de Théophile, et le second son allié. En outre, lorsque le Christ prédit ce qu'il va subir, Luc est le seul à mentionner  que les auteurs en seront  τοὺς ἀρχιερείς ["les sacrificateurs-en-chef"] (Luc. 9, 22). Il n'est personne qui rapporte de façon aussi précise le siège à venir de Jérusalem, avec tous ses détails, que Luc (19, 41. 42. 43; 21, 67). Et il est beaucoup d'autres faits du même genre. On n'en comprend les raisons qu'en se faisant la remarque que cet ouvrage est dédié à notre Théophile, naguère premier des τῶν ἀρχιερέων ["sacrificateurs-en-chef"] et administrateur du Temple. |523|
  * §. 13.
  * Quand on lit les //Actes des Apôtres//, on voit non seulement que tout ce qui s'est passé publiquement dans le temple de Jérusalem y est raconté en détail, mais aussi qu'à chaque fois y sont mentionnés des grands prêtres qui étaient apparentés à notre Théophile, et qu'ils sont considérés comme les initiateurs du supplice imposé au Christ et des persécutions infligées aux apôtres. Ainsi, il sera comme provoqué à rendre compte de toutes ces choses. Ce qui sera évident et clair pour celui qui parcourra tout le livre. Après avoir examiné tout cela dans mon esprit, il me semble bien que c'est bien Théophile, issu de la race sacerdotale, que l'auteur divin a désigné comme destinataire de son Évangile. Tout cela paraîtra évident et clair pour toute personne qui scrutera tout cet ouvrage. Après avoir examiné tout cela dans mon esprit, il me semble bien que c'est Théophile, issu de la race sacerdotale, à qui le divin écrivain a dédié son Évangile. En tout cas, personne n'a jamais signalé aucun autre Théophile vers lequel converge davantage les indices qui pointent vers celui que nous venons de proposer. Pour autant, s'il se trouve quelqu'un qui pense avoir de bonnes raison de ne pas nous approuver, que cette personne sache bien qu'il n'est pas dans notre intention que qui que ce soit tienne ces conclusions pour autre chose que des conjectures relativement probables. Loin de nous l'intention de polémiquer avec qui que ce soit sur cette question.

====PARTIAL TRANSLATION IN ENGLISH====

  * [By Bernard Gineste, 2025, april]

  * §. 6.
  * (...) Among the Jews, too, this name was by no means unknown |514|. Flavius Josephus mentions three illustrious figures who bore this name. In fact, in Book 18 of //Antiquities of the Jews//, he recounts that Herod the Great replaced his father-in-law Simon, son of Boethus, with a certain Matthias from Jerusalem, whom he deposed shortly before his death. Now he writes that this person was the son of Theophilus. Since this Theophilus predates the time of our Saviour, he cannot be the one to whom Luke dedicated his work. He must be clearly distinguished from another Matthias, also son of Theophilus, who was substituted as high priest for Jesus son of Gamaliel by King Agrippa, and under whom the disastrous Jewish war broke out, which Josephus mentions in his //Antiquities of the Jews//, book 20, chapter 8, paragraph 17. Was this Theophilus, father of Matthias, the same as Theophilus, son of Anan or Anne, relative by marriage of Caiaphas, |515| (the latter being married to his sister), to whom Vitellius offered the pontificate after taking it away from his brother Jonathan, according to Josephus, book 18, chapter 7, which happened around the year 39? I cannot say for certain, nor will I venture to deny it categorically. What is more certain is that he did not hold this office for long, since about four years later, around the year 43, during the reign of Claudius, he was in turn deposed by Agrippa, who replaced him with Simon, son of Boethos, according to the testimony of the same Josephus, book 19, chapter 5.
  * §.7.
  * But could we suppose that it was to this Theophilus, high priest of the Jews, that Saint Luke addressed his holy books? This is the hypothesis that has come to mind in recent days.
  * **(α)** The name is the same.
  * **(β)** This title of κράτιστος [‘most excellent’], which was given to persons endowed with dignity or official office and exercising a magistracy, to whom would it have been more fitting than to the highest religious dignitary of the Jews, the most eminent among them in dignity and authority?
  * **(γ)** The chronology does not contradict this. It was during the reign of Claudius that this Theophilus lived and obtained the pontificate, and it was at the same time, in the year 15 after the death of Christ, that Luke wrote his Gospel, according to the most widely held opinion. Although I do not share this opinion, and believe that it happened around the year 4 of Nero's reign and 58 of the Christian era, everyone can nevertheless note that our Theophilus could still have been alive that year, especially since even later, on the eve of the destruction of Jerusalem, according to a widely held opinion, Hanan, father of the said Theophilus, was still alive.
  * §. 8.
  * **(δ)** As for the place where they both lived, it is certain that not only Theophilus, but also Luke stayed in Judea. Moreover, it seems very probable to me that the evangelist wrote his Gospel in Jerusalem, at the time when his faithful companion Saint Paul was imprisoned in that city and in Caesarea. And this was before his first departure for Rome, which is recounted in //Acts// 24:7. In the meantime, Luke had joined Paul, as we deduce from the fact that he was in Jerusalem with Paul immediately before his captivity, as shown in //Acts// 21:15-18. Then he tacitly joined him as a travelling companion, and the voyage is described in Acts 28:1 and 28:1-16. That he then wrote his Gospel in the Holy City or at least in its vicinity, I think I can conclude from the documents relating to the genealogy of Christ which he produces, and which he could hardly have obtained elsewhere than in Jerusalem or Bethlehem.
  * §. 9.
  * I am not unaware that the very famous Frans Burman, in his //Harmony betwenn Gospels// [//De Harmonie ofte overeenstemminge der vier H. Evangelisten//, Amsterdam, Jacobus Borstius, 1713] in his introduction to the Gospel of Luke, concluded that it was unlikely that Luke could have written his Gospel at that time, since Paul, who was then in captivity, could not enjoy the peace of mind necessary to accomplish such a work. But anyone who reflects on this captivity, which lasted ὅλην διετίαν [‘two whole years’], during which Luke enjoyed complete freedom, can easily understand what this eminent man's plan was. It is clear that Paul's subsequent captivity in the city of Rome did not prevent Luke from devoting his efforts in the meantime to the meticulous writing of the Acts of the Apostles and to telling the story to its conclusion (and Burmann rightly proves that this was done in Rome). I do not see what could have prevented Luke, while Paul was chained in Judea, and when he himself was not prevented by travel or other business, from devoting himself to the composition of his Gospel history with the greatest of ease. This is all the more true given that, with the kind assistance of the apostle James, cousin of the Lord, as well as the presbyters who had welcomed him so humanely (Acts 21:17-18), not to mention the converted priests (Acts 6:7), he was able to benefit from exceptional help in this work. Anyone who compares this moment in the writing of Luke's Gospel with the words of Josephus, found in Book 20, Chapter 8: Ἰησοῦν τὸν τοῦ Γαμαλιήλου τὴν ἀρχιερωσύνην ἀφελόμενος ἔδωκεν αὐτὴν Ματθίᾳ τῷ Θεοφίλου, καθ' ὃν καὶ ὁ πρὸς Ῥωμαίους πόλεμος Ἰουδαίοις ἔλαβε τὴν ἀρχήν [‘Having withdrawn the high priesthood from Jesus son of Gamaliel, he gave it to Matthias son of Theophilus, under whom the war against the Romans began for the Jews’], will notice that this period is not separated by a long interval from that of Theophilus, and all the more so if these last words, ‘pontiff under whom the war of the Romans against the Jews began,’ do not refer to Theophilus, but to Matthias.
  * §. 10.
  * **(ε)** It was in this very city, Jerusalem, that the best opportunity presented itself for Luke to give Theophilus his Commentaries on the traditions concerning Christ. Indeed, this respected figure, who had assumed the office of high priest, could not have been unaware of what was being said about the deeds, miracles, death and resurrection of the Lord. And how indeed could such a figure not have been rightly opposed by what Cleopas replied to Jesus in the Gospel according to Luke: Σὺ μόνος παροικεῖς Ἱερουσαλὴμ, καὶ οὐκ ἔγνως τὰ γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις [‘You alone have stayed in Jerusalem, and you do not know what has happened there in recent days.’] (Luke 24:18). This is all the more unlikely given that his father, Annas, and his relative, Caiaphas, played a significant role in the whole affair. It is not credible that someone who was involved in events of such importance, on which depended the salvation and destiny of the entire Jewish republic and people, should have been so indifferent and should not have diligently investigated all the circumstances of these events, examining and weighing them up. And, as it is quite natural for wise and prudent men not to engage in hasty reflections before carefully examining all the arguments, even listening to differing opinions, it is very likely that he listened attentively to the other apostles and disciples of Christ in order to better inform himself of the truth. Given these factors, it is easy to understand what opportunity Luke may have had to complete these comments on the life of Christ and offer them to Theophilus, namely: either so that he might receive confirmation of the teaching to which he had begun to listen, overcome by the weight of the arguments; or, if we wish to understand Luke's expression as the very learned Heuman does, περὶ ὧν κατηχήθης λόγων [‘about the things you have been informed of’], as referring only to the rumours that had reached his ears, so that he might be instructed by this apologetic work more happily about the origins of the Christian religion, in order to begin to form a more measured and benevolent opinion of it than that held by all the other members of his sacred college.
  * §. 11. (...) §. 12.
  * **(ζ)** Our hypothesis regarding this Theophilus seems to find some support in the fact that most of the elements that Luke reported, without modifying them, come either from the priests or from events that took place in the temple. These include what is said at the beginning about the priest Zacharias, of the tribe of Abijah, and his wife Elizabeth, and the events that took place in the temple itself, the offering of Christ, the praises and prophecies of Simeon and Anna in the temple, the twelve-year-old child among the teachers, speaking with confidence and astonishing all who heard him, as recounted in chapters 1 and 2. I will omit the rest; but all this seems to have been written for the benefit of the one who had fulfilled the office of high priest, as it was possible that all this was unknown to him, in order to remind him of it, to persuade him more strongly of the truth of the Christian religion, or to confirm him more firmly in it. One might say that he also warned him at the end, when the evangelist was about to recount the story of Christ and his precursor John, that these events had taken place ἐπὶ ἀρχιερέως Ἄννα καὶ Καϊάφα [‘under the high priests Annas and Caiaphas’] (Luke 3:3), the first of whom was the father of Theophilus, and the second his ally. Furthermore, when Christ predicts what he is going to suffer, Luke is the only one to mention that the perpetrators will be τοὺς ἀρχιερείς [‘the chief priests’] (Luke 9:22). No one reports the coming siege of Jerusalem in such detail as Luke (19:41, 42, 43; 21:67). And there are many other facts of the same kind. The reasons for this can only be understood by noting that this work is dedicated to our Theophilus, formerly first among the τῶν ἀρχιερέων [‘chief priests’] and administrator of the Temple. |523|
  * §. 13.
  * When we read the //Acts of the Apostles//, we see not only that everything that happened publicly in the temple of Jerusalem is recounted in detail, but also that each time the high priests who were related to our Theophilus are mentioned, and that they are considered to be the initiators of the torture imposed on Christ and the persecutions inflicted on the apostles. Thus, he will be challenged to give an account of all these things. This will be evident and clear to anyone who reads the entire book. After examining all this in my mind, it seems clear to me that it is indeed Theophilus, a member of the priestly family, whom the divine author designated as the recipient of his Gospel. All this will be evident and clear to anyone who carefully examines this entire work. After examining all this in my mind, it seems clear to me that it is Theophilus, a member of the priestly family, to whom the divine writer dedicated his Gospel. In any case, no one has ever pointed to any other Theophilus who better fits the description we have just given. However, if anyone thinks they have good reasons for disagreeing with us, let them know that it is not our intention that anyone should take these conclusions as anything more than relatively probable conjectures. Far be it from us to argue with anyone on this matter.

=====Bibliographie=====

  * Christophus Augustus Heumannus (Christoph August Heumann, 1681-1764), [[https://books.google.fr/books?id=mv9SclcIL3AC&pg=PA483|"Dissertatio de Theophilo, cui Lucas historian sacram inscripsit"]], //Bibliotheca historico-philologico-theologica// 4/1 (1720) 483-505.

  * Theodorus Hasaeus (Theodor von Hase, 1682-1731), [[https://books.google.fr/books?id=mv9SclcIL3AC&pg=PA506|"Ad praecedentem de Theophilo dissertationem Sicilimentum"]], //Bibliotheca historico-philologico-theologica// 4/1 (1720) 506-531.
    * N.B: //Sicilimentum// signifie littéralement en latin: "herbe laissée par les faucheurs".

=====Dictyographie====

  * Collectif d'internautes, [[https://fr.wikipedia.org/wiki/Christoph_August_Heumann|Christoph August Heumann]], //Wikipédia//, depuis 2018, en ligne en 2025.

  * Collectif d'internautes, [[https://de.wikipedia.org/wiki/Theodor_von_Hase|Theodor von Hase]], //Wikipédia//, en ligne en 2025.